Painters of the endowments of the Lazarević dynasty

Tatjana Starodubcev
2006 Zbornik Radova Vizantološkog Instituta  
Tatjana Starodubcev SLIKARI ZADU@BINA LAZAREVI]A Postavqa se pitawe umetni~kog porekla zografa koji su oslikali zadubine Lazarevi}a, Ravanicu kneza Lazara, Qubostiwu knegiwe Milice i Resavu despota Stefana. Traga se za srodnim slikarstvom nastalom u tom vremenu i pretpostavqa da su slikari ve}inom pristigli iz Vizantije, mogu}e iz Soluna ili wegovog okru'ewa. Na~in rada sredwovekovnih zografskih dru'ina, {kolovawe slikara, ustrojstvo radionica u gradovima ili manastirima, kako su ktitori birali
more » ... o su ktitori birali i pozivali tajfe da rade za wih, a i kako su se poru~ioci ili wihovi savetnici sporazumevali i dogovarali sa'ivopiscima, pitawa su koja, usled nedostatka izvora, za sada nemaju jasne odgovore. 1 Dela mnogih zografa tokom vekova su prili~no postradala ili su pak uni{tena, a potpisi se nisu o~uvali, te se wihov'ivotni i profesionalni put ne mo'e pratiti, a kako o wima~esto nisu preostali nikakvi podaci, obi~no se wihova ostvarewa posmatraju kao slike jednog kulta i vremena, uprkos~iwenici da su wihovi tvorci bili odre|eni qudi, razli~itog geografskog i socijalnog porekla, kao god i talenta, da su na razne na~ine dolazili do posla, odlazili~esto i u daleke krajeve da bi tokom tople letwe sezone oslikali neki hram, mogu}e uradili i slike za ikonostas, a potom se vra}ali svojoj porodici ili manastirskom bratstvu. 2 A ktitori, u skladu sa materijalnim mogu}nostima i li~nim estetskim merilima i potrebama, za oslikavawe svojih zadu'bina upo{qavali su majstore razli~itog dara. Vladari su, naravno, kao najmo}niji i najimu}niji, obi~no negovanog ukusa i'eqni da svoje zadu'bine ukrase slikarstvom koje }e izgle-Zbornik radova Vizantolo{kog instituta HßÇÇÇ, 2006 Recueil des travaux de l'Institut d'etudes byzantines XßIIÇ, 2006 1 Sliku o zografima i wihovim radionicama, koliko je mogu}e na osnovu malobrojnih podataka, pro{irila je S. Kalopissi-Verti, Painters in Late Byzantine Society. The Evidence of Church Inscriptions, Cahiers archeologiques (=CA) 42 (Paris 1994) 139-158; ista, Oi zwgrafoi sthn usterh buzantinh koinwnia. H marturia twn epigrafwn, ed. M. Vasilaki, To portraito tou kallitecnh sto Buzantio, Irakleio 1997 (=To portraito), 121-159, sa izvorima i starijom literaturom. Pitawe ustrojstva slikarskih dru'ina u Srbiji, usled nedostatka izvora, nije prou~eno. 2 Up. zapa'awa S. Kalopissi-Verti, Painters, 139-151; ista, Oi zwgrafoi, 121-159. dom iskazati wihov polo'aj u dru{tvenoj hijerarhiji, pozivali,~ak i iz udaqenih predela, najdarovitije zografe {kolovane u presti'nim ateqeima. Posmatrawem hramova podignutih i oslikanih nakon smrti posledweg cara iz dinastije Nemawi}a, name}e se pitawe: koji su slikari radili za vladare na severu nekada{we prostrane dr'ave. Lazarevi}i su darivali i podigli vi{e hramova, od kojih~esto vi{e ni{ta nije preostalo, te bi vaqalo istra'iti one koji su na{e dane do~ekali u boqem stawu. Od'ivopisa {to su krasili pridvorne crkve u Kru{evcu i Beogradu ni{ta nije preostalo, izuzetno su malobrojni tragovi slika u katolikonima obiteqi koje su osnivali za ugledne pustino'iteqe, monahe, duhovnike. Na sre}u, daleko su se boqe sa~uvale freske u hramovima koje su podizali kao svoje najznamenitije zadu'bine i u wima za'ivota pripremili grob, a oni predstavqaju i krunu wihove ktitorske delatnosti; re~je o Ravanici kneza Lazara, Qubostiwi knegiwe Milice i Resavi despota Stefana. 3 * * * Crkva Vaznesewa u manastiru Ravanici'ivopisana je, kao {to je odavno poznato, u tri maha 4 i svaki put je ktitor pozivao drugu skupinu zografa, te je oslikavawe svakako du'e potrajalo, a dovr{eno je, kako se pretpostavqa na osnovu uzrasta kne'evih sinova prikazanih na portretu, negde izme|u 1384. i 1387. godine. 5 Najpre je ukra{ena velika kupola, potom je pristigla nova skupina majstora koji su freskama prekrili male kupole, svodove i vi{e zone zidova, a posao je zavr{ila tre}a grupa, oslikav{i dva najni'a registra naosa i oltara. Zografi posledwe dve dru'ine ispisali su istorijske natpise i legende uz scene i likove na srpskoslovenskom, ali su uz nekoliko pravednika i svetiteqa ostavili gr~ke oznake koje diskretno odaju wihovo poreklo. 6 350 Tatjana Starodubcev 3 O ovim hramovima kao grobnim crkvama i u wima pripremqenim grobovima D. Popovi}, Srpski vladarski grob u sredwem veku, Beograd 1992, 121-131. 4 Ve} je P. Popovi}, Fasada manastira Manasije, Prilozi za kwi'evnost, jezik, istoriju i folklor (=PKJIF) 4 (Beograd 1924) 191; isti, Zapadni zid crkve Ravanice, PKJIF 5 (1925) 238; isti, Le mur occidental de l'eglise de Ravanica, L'art byzantin chez les Slaves, Paris 1930, 213-216, zapazio da se na medaqonima du'zidova naosa i svetili{ta i na stupcima uo~ava linija dodira dva'ivopisa koji nisu nastali u isto vreme, a da je hram ukra{en u tri navrata ustanovio je V. J. \uri}, Zidno slikarstvo Moravske {kole, Beograd 1968, 10-12; isti, Vizantijske freske u Jugoslaviji, Beograd 1974, 94. 5 Za ovo datovawe, koje je preovladavalo do 1983, kada je D. Todorovi}, Prvobitni izgled ktitorskih portreta u Ravanici, Zograf 14 (Beograd 1983) 68-72, izneo mi{qewe da su portreti doslikani, iznosimo samo osnovnu literaturu, gde su navedene starije studije, V. J. \uri}, Vizantijske freske, 94 i nap. 124; G. Babi}-\or|evi}, V. J. \uri}, Polet umetnosti, Istorija srpskog naroda II, Beograd 1982, 177; N. Anti}-Komnenovi}, Moravsko zidno slikarstvo, Kru{evac 1989, 6; I. M. \or|evi}, Freske Ravanice, izd. B. @ivkovi}, Ravanica. Crte'i fresaka, Beograd 1990, 3. Za godinu ro|ewa Stefana Lazarevi}a M. Dini}, Iz na{e ranije pro{losti. IV Godina ro|ewa Stefana Lazarevi}a, PKJIF XXX 3-4 (1964) 243-246. 6 O'ivopiscima koji su radili u hramu u Ravanici ovde }e ukratko biti prikazani rezultati moga rada pod naslovom O slikarima ravani~kog hrama, koji jo{ nije objavqen, a izlo'en
doi:10.2298/zrvi0643349s fatcat:zj6qezc2fvedzmv7xugshubfse