THE DECLINE OF MAMLŪK CIVIL BUREAUCRACY IN THE FIFTEENTH CENTURY: THE CAREER OF ABŪ L-KHAYR AL-NAHHĀS

RICHARD T. MORTEL
1995 Journal of Islamic Studies  
92 olarak vermiş olduğu parayı mümkün olduğu kadar hızlı bir şekilde tahsil edebilmek için gayret gösteriyordu. 2 Ben bu makalede, Memlük bürokratik ve idarî gerilemesinin çeşitli yönlerini anlamlı bir şekilde resmedeceği inancıyla, Ebü'l-Hayr en-Nehhâs olarak tanınan, on beşinci yüzyılın ortalarındaki bir bürokratın kariyerini incelemeyi seçtim. Ebü'l-Hayr, Kahire'de sıradan bir bakırcı olarak hayata başladı, ancak o zamanki Memlük yönetiminin değişken tabiatı sayesinde bir idarî görevi eline
more » ... idarî görevi eline geçirdi ve daha sonra hızla yükselmeye başladı, hatta, çağdaşı olan tarihçi İbn Tağriberdî'nin ifadesiyle "O Mısır, Suriye ve Halep bölgelerinin tamamını hakimiyeti altına aldı, devlet içindeki en nüfuzlu adam haline geldi; zamanımızda hiçbir yerde görülmemiş ölçüde güç ve otorite sahibi oldu." 3 Onun nihaî düşüşü, iktidara çıkışı kadar dramatik oldu. Yine aynı tarihçinin ifadeleriyle "Sonra Allah onu ilk halinden daha kötü bir duruma düşürdü, zira o başlangıçta fakir ve bahtsız bir kimse idi. Bütün serveti müsadere edildi ve kendisi hapsedilmiş, yegane varlığı olan hayatını kaybetme korkusu içindeyken, sahip olduğu mallar onları satacak kimselere teslim edildi." 4 Öyleyse, Ebü'l-Hayr en-Nehhâs'ın şaşırtıcı yükselişini sağlayan şartlar nelerdi ve onun düşüşünü hızlandıran neydi? Muhammed b. Muhammed b. Ahmed b. Halef, ez-Zeyn Ebü'l-Hayr eş-Şâfiî, Kahire'de, Recep 815 (Ekim-Kasım 1412) tarihinde doğdu. Babası bir bakırcıydı ve oğlu da onu takip etti, bu sebeple ikisi de en-Nehhâs yani bakırcı lakabıyla tanınmışlardı. en-Nehhâs'ın gençliğinde dinî bürokrasi kademelerine girmek için bir teşebbüste bulunduğu anlaşılmaktadır; o Kur'an'ı hıfzetmiş, kıraat ilmi okumuş ve daha sonra da fıkıh yani İslam hukuku çalışmaya başlamıştı. en-Nehhâs dinî ilimler tahsil etmesinin yanı sıra, bakırcılar pazarında babasına çıraklık da yapmaktaydı ki, bu, geç dönem Memlük Kahiresinde sosyal ve meslekî geçişliliğin mümkün olduğunu göstermektedir. Daha sonra en-Nehhâs, hat ilminin yanı sıra fıkıh tahsiline de devam ettiği Halep'e gitti. Kahire'ye döndükten sonra bir süre babasının dükkanında çalıştı ve hukuk alanındaki kariyerini bıraktı; onun vasat bir öğrenci olduğu rivayet edilir. Onun Kahire'deki dinî faaliyetlere iştiraki, Kur'an okumakla meşgul olduğu bazı Müslüman türbelerini ziyaretiyle sınırlıydı. Hayatının bu ilk devresi boyunca aralıklarla giriştiği hukuk eğitiminin kişiliği üzerinde pek etki bırakmadığı görülen en-Nehhâs, kaba saba, orta-alt zenaatkârlar sınıfının bir üyesi namıyla maruf olarak kaldı. 5 Çağdaşı, tanınmış tarihçi ve biyografi yazarı İbn Tağriberdî, en-Nehhâs'ın kültürlü bir kişi rolü oynamaya çalışmasına rağmen, gerçeğin oldukça farklı olduğunu, konuşması ve yapmacık tavırlarının onun sıradan bir insan, pazarlardaki bir tacir olduğunu gösterdiğini ifade etmektedir. 6 2 Daha derinlemesine bir tartışma için bk. Carl F. Petry, The Civilian Elite of Cairo in the Later Middle Ages (Princeton, NJ, 1981), 19-25. 3 Ebü'l-Mehâsin Cemaleddin Yusuf b. Tağriberdî, Muntakhabât min Hawâdith al-duhûr fî madâ al-ayyâm wa-l-shuhûr (Berkeley, Cal., 1930-42), 81. 4 A.g.e., aynı yer. 5 Ebü'l-Mehâsin Cemaleddin Yusuf b. Tağriberdî, en-Nücûmü'z-zâhire fî mülûki Mısr ve'l-Kâhire (Kahire, ?-1972), XVI, 210; Şemseddin Muhammed b. Abdurrahman es -Sehâvî, ed-Davü'l-lâmi' li-ehli'l-karni't-tâsi' (Beyrut, ts.), VII, 63. 6 İbn Tağriberdî, Hawâdith, 392.
doi:10.1093/jis/6.2.173 fatcat:q4pxscydsjctfbwgophetzkx5u