RELACJE POLSKO-NIEMIECKIE A RACJA STANU. SPÓR PIS – PO O MODEL POLITYKI ZAGRANICZNEJ WOBEC REPUBLIKI FEDERALNEJ NIEMIEC (2001–2015)

Joanna SANECKA-TYCZYŃSKA
2017 Humanities and Social Sciences quarterly  
Analiza dyskursu politycznego po 2001 roku skłania do wniosku, że jednym z obszarów spornych między PO a PiS był model relacji polsko-niemieckich. O ile obie partie zgadzały się co do tego, że dobre relacje z państwami ościennymi, w tym z Niemcami, stanowią treść polskiej racji stanu, o tyle spór koncentrował się na kwestiach szczegółowych dotyczących dróg realizacji celów wynikających z raison d'état. Zasadnicze różnice i spory między obiema partiami wynikały z propagowania różnych modeli
more » ... yki zagranicznej. Stanowisko PO bliskie było liberalnemu podejściu do relacji międzynarodowych oraz ponowoczesnemu modelowi państwa. Zwolennicy państwa ponowoczesnego nie przywiązywali wagi do suwerenności jako szczególnego atrybutu państwa, a interes państwowy traktowali jako coraz mniej determinujący czynnik w polityce zagranicznej. PiS natomiast hołdowało paradygmatowi realistycznemu, uważając, że stosunki międzynarodowe były nieustanną areną walki między partykularnymi interesami poszczególnych państw, gdzie rządzą narodowe egoizmy. Uznawano, że tylko podejście realistyczne gwarantuje dobre relacje bilateralne z Niemcami. Słowa kluczowe: racja stanu, myśl polityczna, partie polityczne, relacje polsko-niemieckie. . 2 O periodyzacji i etapach kształtowania się relacji polsko-niemieckich w: M. Stolarczyk, Zbieżność i różnice interesów w stosunkach polsko-niemieckich w latach 1989-2009, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, nr 2819, Katowice 2010, s. 12-13. 148 J. Sanecka-Tyczyńska wych naturalnym zjawiskiem wydawał się proces zmniejszania się roli interesów państwowych kosztem wartości wspólnotowych. Rosnąca współzależność państw spowodowała konieczność odchodzenia od wąskiego ujmowania racji stanu, tylko i wyłącznie w kategorii interesów państwa. Istota współczesnych stosunków międzynarodowych polega na łączeniu interesów indywidualnych z międzypaństwowymi. Udział w sojuszach politycznych sprzyjał umiędzynarodowieniu państwowych racji stanu. W tym kontekście nader ważne wydaje się budowanie wspólnoty interesów z państwami sąsiednimi w zakresie wartości, bezpieczeństwa czy współpracy gospodarczej 3 . Od 2008 roku globalne warunki geopolityczne uległy dalszej, wyraźnej zmianie. Doszło do reorientacji amerykańskiej polityki zagranicznej (utrata zainteresowania Europą, przeniesienie uwagi na Daleki Wschód, rezygnacja z projektu tarczy antyrakietowej oraz "reset" w stosunkach z Rosją), podjęcia prób restauracji strefy wpływów przez Rosję (wojna w Gruzji i na Ukrainie, wykorzystywanie surowców energetycznych jako narzędzia politycznego szantażu oraz propozycja nowej struktury bezpieczeństwa w Europie), przekształceń instytucjonalnych wewnątrz Unii Europejskiej, tworzących pozory jednolitej polityki zagranicznej (traktat lizboński), ewolucji niemieckiej polityki zagranicznej i prób relatywizacji historii. Wszystkie te zmiany były potencjalnie niekorzystne, biorąc pod uwagę polską rację stanu 4 . Racja stanu Polski wymagała kształtowania jak najlepszych relacji i projektowania dalekosiężnych wizji współpracy z państwami ościennymi. Choć racja stanu była pojęciem pojemnym znaczeniowo, a przez to spornym, to jednocześnie często używanym w polskim dyskursie politycznym i medialnym. Racja stanu w dużym uproszczeniu była rozumiana jako system interesów państwa wewnętrznych i międzynarodowych realizowanych w sposób bezkompromisowy 5 . Relacje bilateralne z państwami ościennymi są częścią polityki zagranicznej. Pomiędzy polityką zagraniczną państwa a racją stanu zachodzą obustronne zależności. Z jednej strony, w procesach polityki zagranicznej następuje odczytywanie, definiowanie i weryfikowanie treści racji stanu oraz określanie głównych motywów działania państwa w środowisku międzynarodowym. Z drugiej zaś strony, racja stanu warunkuje i wyznacza dalekosiężne cele strategiczne w dziedzinie politycznej, gospodarczej, wojskowej, kulturalnej etc. Raison d'état wymaga dobrego rozpoznania środowiska międzynarodowego, przewidywania jego zmian. Polska należy do tych państw europejskich, które szczególnie muszą się liczyć w działaniach politycznych z aktualną polityką europejską i światową. Proces korelacji racji 3 S. Bieleń, Polityka zagraniczna a racja stanu [w:] Polityka zagraniczna państwa, red. J. Kukułka, R. Zięba, Warszawa 1992, s. 187-188. 4 Ł. Warzecha, Czy możliwa jest realistyczna polityka zagraniczna nie na kolanach, czyli o fałszywej interpretacji realizmu [w:] Rzeczpospolita na arenie międzynarodowej. Idee i praktyczne dylematy polityki zagranicznej, red. J. Kloczkowski, T. Żukowski, Warszawa-Kraków 2010, s. 104. 5 Więcej o kategorii racji stanu w: Z.J. Pietraś, Racja stanu w polityce zagranicznej państwa [w:] Racja stanu. Historia. Teoria. Współczesność, red. E. Olszewski, Lublin 1989; A. Rzegocki, Idea raison d'état w przeszłości i w kontekście współczesnej integracji europejskiej, Warszawa 2003; K. Łastawski, Polska racja stanu po wstąpieniu do UE, Warszawa 2006; P.G. Cerny, The competition state today: from raison d'État to raison du Monde, "Policy Studies" Vol. 31, 2010; H. Groszyk, Refleksje o niektórych aspektach idei racji stanu [w:] Studia z historii państwa i idei, red. A. Korobowicz, H. Olszewski, Lublin 1997; E. Sadowski, Racja stanu w polityce zagranicznej państwa [w:] Wstęp do teorii polityki zagranicznej państwa, red. R. Zięba, Toruń 2004. word "partnership", considering it a pipe dream and an empty slogan. Instead, it proposed the clear articulation of the national interest and not avoiding points of dispute in the international debate. Przesłano do redakcji: grudzień 2017 r. Przyjęto do druku: grudzień 2017 r.
doi:10.7862/rz.2017.hss.73 fatcat:rvwjal6cqre6dedtovdv7vwnzy