De feodale maatschappij der middeleeuwen

C. van de Kieft
1974 BMGN: Low Countries Historical Review  
Bij de huidige stand der mediëvistiek een lezing houden over de feodaliteit of de feodale maatschappij der middeleeuwen behoeft een nadere verklaring. Weinig onderwerpen der middeleeuwse geschiedenis, immers, zijn zo grondig bestudeerd als dit feodalisme of leenstelsel. De literatuur erover is onafzienbaar en door één mens nauwelijks te vermeesteren, althans niet door mij. Een poging om dan tenminste uit de meest recente literatuur de status quaestionis te reconstrueren en u voor te leggen zou
more » ... voor te leggen zou uw aandacht waard kunnen zijn. Zo'n poging wil ik hier echter niet ondernemen. Mijn voornemen gaat in een andere richting. Niet zonder opzet gebruikte ik zojuist een viertal termen, drie van middeleeuws Latijnse en een van puur Nederlandse, of als u wilt, van Germaanse afkomst, ogenschijnlijk synoniem, elkaar althans ongeveer dekkend, doch bij nader inzien duidelijk in nuance verschillend: feodaliteit en feodalisme, termen die een begripskern suggereren, het feodale, maar geen duidelijke omlijning hebben; feodale maatschappij, een preciezere aanduiding, namelijk van een type samenleving; en leenstelsel, een term die in zijn tweede lid associaties opwekt met een structuur die het in het eerste lid genoemde leen tot basis heeft, maar die ons in het onzekere laat over de sfeerhet recht, de heerschappij, de economie -waarin we die structuur moeten zoeken. Dat in het dagelijks, niet-wetenschappelijk taalgebruik het woord feodaal met affect geladen is en een vage doch pejoratieve betekenis heeft, ongeveer gelijk aan 'verouderd', 'achterlijk', 'middeleeuws', is algemeen bekend. Maar heeft de wetenschap hier wel waardevrije termini technici geschapen, voor geen misverstand vatbaar? Uitgaande van de terminologie schijnt de kern van het probleem gelegen te zijn in de functie die het ogenschijnlijk concrete element feodum, oftewel leen, heeft in een gesuggereerd groter geheel. Dat geldt in het bijzonder voor feodale maatschappij, en hiermede kom ik tot de kernvraag van mijn betoog: wat betekent het als we spreken over de feodale maatschappij der middeleeuwen in Europa? Waardoor wordt die maatschappij gekenmerkt? Wat is dat typisch feodale element dat de economische, sociale, politieke, culturele sectoren integreert of samenbindt? Welke periode beslaat die feodale maatschappij? Is het waar wat Lemarignier zegt, dat spreken van het feodale tijdperk betekent dit tijdperk een sociale * Als voordracht gehouden op het congres van het NHG te Utrecht/Driebergen, 19 oktober 1973. BMGN 89 afl. 2.
doi:10.18352/bmgn-lchr.1815 fatcat:5e3r4bbf2fat5ifyicawz77stq