Hicrî Üçüncü Asra Ait Bilinmeyen Bir Tabakât Kitabı Humeyd b. Zencûye'nin (ö. 251/869) Tabakâtü'l-Fukahâ ve'l-Muhaddisîn İsimli Eseri

Ferhat Gökçe
2019 Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi  
nin (ö. 251/869) Tabakâtü'l-Fukahâ ve'l-Muhaddisîn İsimli Eseri An Unknown Ṭabaqāt From The Third Century Ḥumayd b. Zanjūya's (d. 251/869) Work Entitled Ṭabaqāt al-Fuqahā' wa-al-Muḥaddithīn Ferhat GÖKÇE1 * Öz: Hicrî üçüncü asır Horasan bölgesinin Nesâ şehrinde doğan Humeyd b. Zencûye (ö. 251/869), hadis alanında eserler bırakan döneminin önemli âlimlerinden birisidir. Kaynaklarda Humeyd b. Zencûye'nin sadece üç eseri tespit edilebilmektedir. Bunlar, Kitâbü'l-Emvâl, Kitâbü't-Tergîb ve
more » ... ergîb ve Kitâbü'l-Âdâb isimli eserlerdir. Kitâbü'l-Emvâl, hocası Ebû Ubeyd Kâsım b. Sellâm'ın (ö. 224/838) aynı isimli eseri üzerine yazılan bir müstehrac niteliğinde olup günümüze ulaşmış ve yayımlanmıştır. Diğer iki eseri ise günümüze ulaşmayan, kaynaklardan ve hadis rivâyetlerinden tespit edebildiğimiz eserlerdir. Bu çalışmamızda tabakât-ricâl ve biyografi kaynaklarında ismi zikredilmeyip atıfta bulunulmayan, bilinmeyen ve Humeyd b. Zencûye'ye ait olduğu anlaşılan bir tabakât kitabı üzerinde durulmuştur. Bu kitap, Fas'ın Marekeş şehrinde İbn Yûsuf Kütüphanesinde bulunan bir nüshaya (el yazma nüshasına) dayanarak 2018 yılında Rıdvân el-Hasrî tarafından titiz bir tahkîk ile Tabakâtü'l-fukahâ ve'l-muhaddisîn ismiyle Dârü İbn Hazm yayınları arasında yayımlanmıştır. Bu makalede eserin ismi, Humeyd b. Zencûye'ye nisbeti, eserin özellikleri, içeriği, yazılı kaynakları, tabakât kaynakları arasındaki yeri hakkında değerlendirmelerde bulunulmakta, hicrî ikinci asrın günümüze ulaşmayan bazı tabakât kitaplarının kaynak olarak kullanıldığı bu eserin tabakât literatüründeki yeri ve önemi tespit edilmektedir. Eserin günümüze ulaşan tek nüshasının baş ve son tarafı eksiktir. Eserin ismini ne günümüze ulaşan nüshadan ne de kaynaklardan tespit edebilmekteyiz. Tabakâtü'l-fukahâ ve'l-muhaddisîn ismi eserin muhakkiki tarafından takdir edilerek verilmiştir. Eserin içeriği, eserde yer verilen tabakalarda fukahâ ve muhaddislere ayrı olarak yer verilmiş olması ve el-Heysem b. Adî'nin (ö. 207/822) günümüze ulaşmayan Tabakâtü'l-fukahâ ve'l-muhaddîsîn isimli tabakâtının bu eserin yazılı kaynakları arasında yer almış olması esere bu ismin verilmiş olmasını uygun kılmaktadır. Eserin müellifini iki yerde geçen "Humeyd dedi ki" ifadesinden ve eserde yer alan rivâyetlerden hareketle tespit edebilmekteyiz. Eserde rivâyette bulunulan 19 ismin 15'i Humeyd b. Zencûye'nin günümüze ulaşan Kitâbü'l-Emvâl isimli eserinde rivâyette bulunduğu hocalarıdır. Ayrıca eserde aralarında hocaları da bulunan Horasan ricâline yer verilmiş olması eserin İbn Zencûye'ye nisbetini oldukça kuvvetli kılmaktadır.
doi:10.15370/maruifd.604322 fatcat:oe45lvwjtvhrvp64igw2ohqzii