Modele jaźni w samowiedzy

Anita Pacholik-Żuromska
2019 Filozofia Nauki  
MODELS OF SELF IN SELF-KNOWLEDGE This article argues for an externalist self-model in self-knowledge, as an answer to the question of how to defend self-knowledge in the face of evident errors in self-cognition such as self-illusions. The externalist model is contrasted with an internalist model, although both are based on a predictive coding mechanism. The main thesis is that for preserving the status of self-knowledge as knowledge an external element is needed -namely, some feedback from the
more » ... feedback from the environment -which corrects not only cognitive prediction errors regarding the world but also errors in self-cognition by forcing the proper action of the subject (agent) and dynamic adaptation of the model of the embodied self. The mechanism of self-corrections is best described by externalist models. Celem artykułu jest analiza dwóch kognitywistycznych modeli jaźni w kontekście problemu odporności samowiedzy na błąd poznawczy. Istotne przy tym będzie sprawdzenie, który z przedstawianych modeli pozwala na wykrywanie i naprawianie tego typu błędów. Zarówno przedstawiane tu ujęcie samowiedzy, jak i modele jaźni nie mają klasycznego epistemologicznego charakteru, ponieważ odwołują się do koncepcji samowiedzy i rozumienia błędów samopoznania, które pojawiają się raczej w literaturze kognitywistycznej niż filozoficznej. Interdyscyplinarność kognitywistyki ma swoje zalety i wady, które ujawniają się też w podejściu do samowiedzy. Z jednej strony, łączenie dziedzin pozwala ująć empirycznie problem błędów samopoznania. Z drugiej strony, miesza podejścia filozoficzne i psychologiczne, co nie zawsze 56 skutkuje rozjaśnieniem problemu, a raczej przynosi odwrotny skutek. Widać to między innymi w samym sposobie rozumienia samowiedzy, a co za tym idzie i błędów samopoznania. Wspólną dla psychologii i filozofii, bardzo ogólną definicję samowiedzy można by sformułować tak: jest to uprzywilejowana wiedza podmiotu na temat jego własnych stanów psychicznych (por. np. Gertler 2017 , Neisser 1988 , Peacocke 1999 , Schooler i in. 2011. Należy przy tym zaznaczyć, że samo pojęcie wiedzy jest problematyczne, ponieważ o ile dla psychologów oznacza ono zazwyczaj zbiór przekonań podmiotu, o tyle dla filozofów owe przekonania muszą dodatkowo spełniać dalsze kryteria, np. być prawdziwe i uzasadnione. Niemniej, ogólnie ujęty problem samowiedzy można sformułować w postaci pytania, czy możemy się mylić co do własnych stanów mentalnych, a jeśli tak, to czy możemy taką pomyłkę samodzielnie skorygować. Innymi słowy, poszukujemy odpowiedzi na pytanie, jak silny pierwszoosobowy autorytet powinniśmy przyjąć (a w skrajnej wersji tego pytania: czy jest on w ogóle do utrzymania) w świetle badań empirycznych wskazujących pewne szczególne przypadki autoiluzji i deficytów poznawczych, takie jak somatoparafrenia, asomatognozja, pomijanie stronne, bóle fantomowe itp., w których podmiot fałszywie identyfikuje własny stan. Na pierwsze pytanie można odpowiedzieć twierdząco. Nie tylko kognitywiści interpretujący autoiluzje jako błędy samopoznania, lecz także filozofowie, którzy optują za klasycznym podejściem do samowiedzy, twierdzą, że "samowiedzy, czyli wiedzy pierwszoosobowej, słusznie odmawia się pewności" (Ziemińska 2008: 47) i "nie jest wcale jasne, na jakiej podstawie przypisujemy sobie wiedzę o własnych przekonaniach" (Piłat 1999: 77). Różnica polega na tym, że filozofowie "przypisują samowiedzy normatywny charakter, natomiast psychologowie podchodzą do niej empirycznie" (Piłat 2013: 221). W związku z tym, jak argumentuję gdzie indziej, tym, co de facto badają psychologowie, nie jest samowiedza, lecz jej psychologiczny aspekt tworzony przez samoświadomość (Pacholik-Żuromska 2016). Szczegółowe pytanie powinno dotyczyć tego, jakie w ogóle błędy w identyfikacji własnego stanu można uznać za błędy samowiedzy. A skoro błędna identyfikacja własnych stanów jest możliwa, to należy poszukiwać modelu jaźni, który uwzględniałby autokorektę takich błędów. Pierwszy z przedstawianych w tym artykule modeli ma charakter internalistyczny i opiera się na proponowanym przez Thomasa Metzingera minimalnym modelu jaźni. Drugi jest ze swej istoty eksternalistyczny i nawiązuje do "ekologicznej" koncepcji jaźni Jamesa J. Gibsona 1 . Będę przekonywać, że koncepcje 1 Współcześnie do tego modelu odwołuje się m.in. Anil Seth, por. niżej, część 4.
doi:10.14394/filnau.2019.0017 fatcat:rlnnjghpgbdj3nk6ueempg7txy