"O potrzebie reform ustroju i prawa Rzeczypospolitej szlacheckiej w świetle pierwszej polskiej powieści fantastyczno-naukowej z 1785 roku"

Karol Łopatecki
2015 Czasopismo Prawno-Historyczne  
O potrzebie reform ustroju i prawa Rzeczypospolitej szlacheckiej w świetle pierwszej polskiej powieści fantastyczno-naukowej z 1785 roku Za pierwszy polski utwór fantastyczno-naukowy przyjmuje się powieść z 1785 r., którą autor, Michał Dymitr Krajewski, zatytułował -Wojciech Zdarzyński życie i przypadki swoje opisujący 1 . Status tego dzieła wynika nie tyle z faktu, że jego akcję umieszczono na Księżycu, ile z naukowych założeń całej podróży 2 , a także z rozumowego podejścia do opisywanych
more » ... do opisywanych zjawisk 3 . Jako środek lokomocji Krajewski wybrał balon wypełniony wodorem, co było 1 W 1785 r. wydano dwie niemal identyczne wersje tego dzieła: M.D. Krajewski, Woyciech Zdarzynski zycie i przypadki swoie opisuiący, Warszawa 1785 (drukarnia Michała Grölla); [M.D. Krajewski], Woyciech Zdarzynski. Zycie i przypadki swoie opisuiący, Warszawa 1785 (wersja elektroniczna: http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=40072 z 18.03.2014). Dwa lata później bazylianie suprascy opublikowali: [M.D. Krajewski], Podróż lunatyka po Miesiącu, Supraśl 1787. Pełne wydanie krytyczne dzieła, na podstawie której przygotowano niniejszy artykuł: M.D. Krajewski, Wojciech Zdarzyński życie i przypadki swoje opisujący, wstęp i oprac. I. Łossowska, Warszawa 1998; por. wydanie z 2002 r. wydawnictwa Universitas, seria: "Klasyka mniej znana". Fragmenty dzieła opublikowano: Pierwsza polska podróż na księżyc, wyd. J. Kott, "Przegląd Kulturalny" 17 (1961); Wokół Doświadczyńskiego, oprac. J. Jackl, Warszawa 1969, s. 375-392; Ludzie Oświecenia o języku i stylu, oprac. Z. Florczak, L. Pszczołowska, red. M.R. Mayenowa, Warszawa 1978, s. 47--52, 54, 56-67; M.D.T. Krajewski, Wojciech Zdarzyński życie i przypadki swoje opisujący, oprac. A. Niewiadowski, "Fantastyka" 41 (1986), s. 54-56. W artykule wszelkie cytaty i odwołania opierają się na wydawnictwie krytycznym Ireny Łossowskiej. 2 "O narodzinach science fi ction można jednak mówić dopiero wówczas, gdy w jednym i tym samym utworze spotyka się fantastyczne zjawisko z próbą jego racjonalnego lub pseudoracjonalnego wyjaśnienia. Do spotkania takiego dochodzi zaś wtedy, gdy mimetyczne sposoby kreowania rzeczywistości z różnych powodów przestają wystarczać i pojawia się potrzeba wprowadzenia elementów fantastycznych, które wszakże traktuje się tak, jakby były całkowicie możliwe". A. Niewiadomski, A. Smuszkiewicz, Leksykon polskiej literatury fantastycznonaukowej, Poznań 1990, s. 14. 3 Przykładowo: astronauci docierając na Księżyc, wywołują wśród autochtonów groźną epidemię, która dla mieszkańców Ziemi objawia się jedynie nieżytem nosa i podrażnieniem błony śluzowej (s. 90). Stanowi to świadectwo zaobserwowanego związku pomiędzy przybyciem Europejczyków do Nowego Świata i licznymi epidemiami, które nawiedziły społeczeństwa Indian.
doi:10.14746/cph.2015.68.1.09 fatcat:muliozhkqvccjk3hqsphlepg5m