Prawo i wolność. Studium filozofii politycznej Borysa Wyszesławcewa

Ryszard Paradowski
2008 Środkowoeuropejskie Studia Polityczne  
Prawo i wolnooeae. Studium filozofii politycznej Borysa Wyszes³awcewa I. K iedy dwa tysi¹ce lat temu sekta judeochrzeoecijañska wy³ania³a siê z g³ównego nurtu religii Tory, zasadniczym motywem i podstaw¹ owego wyodrêbnienia by³o uznanie przez judeochrzeoecijan Jezusa za wcielenie oczekiwanego mesjasza przy ca³kowitej akceptacji dla zawartego w oewiêtej ksiêdze religii ¿ydowskiej prawa 1 . Dopiero wyst¹pienie Paw³a z Tarsu z tez¹ o boskooeci Jezusa (i dogmatem "zmartwychwstania") doprowadzi³o do
more » ... radykalizacji nowego ruchu religijnego i uznania koniecznooeci bardziej zdecydowanego odró¿nienia siê od religii Moj¿esza. Znalaz³o to wyraz w odrzuceniu -bardziej radykalnym u Paw³a, nieco stonowanym u "ewangelistów" -"starotestamentowego" Prawa; z uwagi na ostrooeae wyra¿eñ 2 , jakich do tego odrzucenia u¿y³ Pawe³, a tak¿e na charakter zastosowanej argumentacji, uzasadnione wydaje siê przypuszczenie, ¿e mamy w tym wypadku do czynienia nie tylko z odrzuceniem prawa ¿ydowskiego, ale i z zanegowaniem prawa jako medium komunikacji miêdzy ni¿szym i wy¿szym (w tym i najwy¿szym) szczeblem hierarchii. Usuniêcie prawa jako medium komunikacji spo³ecznej nie tylko wp³ywa na charakter relacji w obrêbie struktury hierarchicznej, ale, co wa¿niejsze, eliminuje sam¹ mo¿liwooeae niehierarchicznej struktury relacji spo³ecznych i politycznych. Niektórzy spooeród chrzeoecijan z³agodzili z czasem swoje stanowisko wzglêdem prawa (zadowalaj¹c siê prymatem religijnie definiowanego "prawa naturalnego"), gdy tymczasem wed³ug innych, zw³aszcza wed³ug rosyjskich chrzeoecijan prawos³awnych, w tym równie¿ niektórych 1 Tak np. H. Macoby; zob. H. Macoby, Kowal mitu. OEwiêty Pawe³ i wynalazek chrzeoecijañstwa, Zgorzelec 2008, s. 137-139. 2 Choaeby takiego: "Jeoeli [...] pozwolicie siê prowadziae duchowi, nie znajdziecie siê w niewoli Prawa". Ga 5, 18. konserwatywnie zorientowanych rosyjskich myoelicieli, to prawo jako takie jest z³em -dok³adnie tak, jak to przedstawi³ Pawe³ 3 . Odrzucenie prawa ¿ydowskiego mo¿na uznaae za element przekszta³ceñ zachodz¹cych w pewnego typu instytucji kulturowej, jak¹ jest religia, podczas gdy odrzucenie prawa jako takiego nabiera ju¿ bardziej uniwersalnego znaczenia 4 -odnosi siê do pewnego sposobu rozumienia ogólnokulturowego porz¹dku i do samego tego porz¹dku, niezale¿nie od tego, czy porz¹dek ten mia³by byae co do swojej kulturowej formy religijnym, czy pozareligijnym porz¹dkiem. Nie mo¿na wykluczyae, ¿e Paw³owi chodzi³o pocz¹tkowo tylko o prawo ¿ydowskie, ¿e tylko ¿ydowskie prawo by³o przedmiotem jego g³êbokiej niechêci 5 , i tylko z czasem niechêae do tej szczególnej formy zapooeredniczenia relacji miêdzy absolutnym podmiotem 6 i cz³owiekiem przekszta³ci³a siê 48 Ryszard Paradowski SP 2 '08 3 Konserwatywn¹ rosyjsk¹ myoel prawicow¹, wrogo nastawion¹ do prawa, ale ta-k¿e niechêtn¹ prawu myoel lewicow¹ (sk¹din¹d, wbrew pozorom, powodowanym pos³ugiwaniem siê jêzykiem Ooewiecenia, równie¿ w du¿ej mierze konserwatywn¹) przedstawia w obszernym studium, wprowadzaj¹cym do jego ksi¹¿ki o rosyjskiej liberalnej filozofii prawa, Andrzej Walicki. Zob. A. Walicki, Filozofia prawa rosyjskiego liberalizmu, Warszawa 1995, r. I: Tradycja krytyki prawa, s. 17-114. Autor ten o zwi¹zkach "tradycji krytyki prawa" z prawos³awiem wspomina tylko mimochodem, i tylko pooerednio, odnotowuj¹c s³owianofilsk¹ ideê soborowooeci, tym bardziej krytyki tej nie wi¹¿e z chrzeoecijañstwem jako takim, koncentruj¹c siê raczej na wp³ywach niemieckich, zwi¹zanych z wyodrêbnieniem "prawa typu Gemeinschaft" i "prawa typu Gesellschaft". Ma to zapewne zwi¹zek z zawart¹ we Wstêpie deklaracj¹, ¿e "ksi¹¿ka [...] jest rozpraw¹ historyczn¹ i nie pretenduje do rozstrzygania problemów teoretycznych". Ibidem, s. 15. 4 Uniwersalizmu dopatruje siê u Paw³a A. Badiou (zob. A. Badiou, OEwiêty Pawe³. Ustanowienie uniwersalizmu, Kraków 2007, s. 83-84), zdaje siê jednak, ¿e nie chodzi mu o "uniwersalne znaczenie", lecz o jedn¹ uniwersaln¹ prawdê, która zreszt¹, jego zdaniem, nie musi mieae charakteru religijnego, z czym akurat trudno siê nie zgodziae, przy czym nie tylko dlatego, ¿e prawda rewolucyjna, jak zdaje siê s¹dziae Badiou, "jest jedna", ale dlatego, ¿e Pawe³ w swym ekstremizmie przekracza umiarkowan¹ religijn¹ postaae apologii jednopodmiotowooeci. "Uniwersalny" jest ponadto Pawe³ w tym znaczeniu, w jakim uniwersalny jest problem prawa jako formy tego, co metafizyczne, podczas gdy problem prawa i ³aski jedynie partykularny (tu: religijny). 5 W sprawie paw³owych idiosynkrazji, które w tym miejscu pomijam, podobnie jak ca³ej freudowskiej analizy postaci, zob. M. Onfray, Traite d'atheologie, Pary¿ 2005, s. 165 i n. 6 Podmiotowooeae tego absolutu nie jest u Paw³a taka pewna, przynajmniej wed³ug Badiou, który uporczywie twierdzi, ¿e nawet nie wiary w boskooeae Chrystusa domaga³ siê Pawe³, a wiary w jego zmartwychwstanie. To wydaje siê logiczne, tym bardziej, ¿e w przeciwieñstwie do podmiotowego absolutu (który w dodatku mo¿e wpaoeae na w niechêae do formy w ogóle, lub raczej w przekonanie (sk¹din¹d jak najbardziej s³uszne!), ¿e forma umniejsza absolut, ujmuje mu absolutnego charakteru, uzale¿nia go od siebie. A mo¿e chodzi³o mu nie tyle o negacjê wszelkiej formy -nie sposób wykluczyae, ¿e Pawe³ nie liczy³ na zniszczenie wszelkiej formy, ale raczej szuka³ takiej, która by najmniej uzale¿nia³a w³adzê absolutn¹ czy to Boga, czy pochodz¹c¹ od Boga, od cz³owieka. Formy takiej -jedynej, jaka by mog³a zapooeredniczaae relacjê cz³owieka i W³adzy (powtórzmy: czy to Boga, czy pochodz¹cej od Boga) -doszuki-wa³ siê w mi³ooeci, maj¹cej p³yn¹ae ku niej od cz³owieka, i w ³asce, która ma (lub nie ma, jak to ³aska 7 ) sp³ywaae od niej ku cz³owiekowi 8 . Pisa³ wprawdzie w jednym ze swoich Listów, ¿e "ca³e Prawo wype³nia siê w tym jednym nakazie: Bêdziesz mi³owa³ bliŸniego swego jak siebie samego" 9 , nie wydaje siê jednak, by na tej zasadzie mo¿na by³o uk³adaae stosunki z Bogiem i z w³adz¹ w ca³ooeci od niego pochodz¹c¹ 10 . Sam zreszt¹ Pawe³ w to nie wierzy³ stwierdzaj¹c w kolejnym zdaniu, ¿e "Jeoeli jednak pozwolicie siê prowadziae duchowi, nie znajdziecie siê w niewoli Prawa" 11 . Trzeba siê SP 2 '08 Prawo i wolnooeae. Studium filozofii politycznej... 49 pomys³ podzielenia siê swoj¹ podmiotowooeci¹ i tym samym swoim absolutnym charakterem -a o tym, ¿e absolutny podmiot wpad³ na taki pomys³, oewiadczy starotestamentowa idea przymierza), "zmartwychwstanie" takim podmiotem byae nie mo¿e. Absolutem nie jest u Paw³a prawdopodobnie Bóg osobowy, ale sama relacja podstawowa, a ta, w sposób oczywisty, te¿ nie mo¿e byae podmiotem; st¹d zasadnooeae tezy Badiou, ¿e znaczenie Paw³a wykracza poza religiê. Dodajmy -równie¿ dlatego, ¿e pokazuje on, i¿ istota religii nie tkwi w samej religii. 7 W sprawie ró¿nych odcieni znaczeniowych teologicznego pojêcia "³aska" zob. np. M. Rode, Ma³a encyklopedia teologiczna, t. 1, s. 992. 8 A wiêc ostatecznie w prawie o strukturze podmiotowo-przedmiotowej (rozkazu i pos³uszeñstwa rozkazowi, sk¹din¹d w³aoeciwej wiêkszooeci norm prawa ¿ydowskiego), w przeciwieñstwie do struktury podmiotowo-podmiotowej, do której odwo³uje siê biblijny archetyp przymierza oraz (ju¿ nie mitologiczna) koncepcja umowy spo³ecznej. 9 Ga 5,14. 10 Znamienna jest w tym kontekoecie ró¿nica miêdzy tym twierdzeniem (¿e w przykazaniu mi³owania bliŸniego wyczerpuje siê ca³e prawo), a twierdzeniem z Mateusza (22, 37), ¿e najwa¿niejsze jest bezwarunkowe mi³owanie Boga. Nie jest to przemilczenie, skoro Listy s¹ wczeoeniejsze, a zatem tendencyjnooeae tu opisana na ten aspekt sprawy siê nie rozci¹ga. Inna rzecz, ¿e mo¿na by twierdzenie Paw³a o wyczerpywaniu siê prawa mi³owaniem bliŸniego potraktowaae dos³ownie, ale wtedy nale¿a³oby odrzuciae paw³ow¹ interpretacjê przymierza jako obietnicy (Ga 4,23) i jego uto¿samienie w³adzy z Bogiem, nie mówi¹c o jego nihilizmie prawnym, a wiêc -samego Paw³a, i zbudowaae zupe³ne inn¹ metafizykê. 11 Ga 5, 18. Badiou uwa¿a, ¿e Paw³owi chodzi³o jednak o ufundowanie nowego prawa na mi³ooeci, i nawet odwo³uje siê, przy jej definiowaniu, do wzajemnooeci, ale
doi:10.14746/ssp.2008.2.03 fatcat:zcmf53t3ardqddyyie6r3pkzy4