ORTA OYUNU'NDA YABANCILAŞTIRMA KAVRAMI

Özdemir NUTKU
1970 Tiyatro Ara  
Tiyatro alanında "yabancılaştırma" terimini ilk kullanan Bertolt Brecht'tir. 1 Onun bu terimi kullanmasında Doğu tiyatrosuna olan ilgisi ve Doğu tiyatrosundan esinlenmesi roloynamıştır. Geleneksel Türk Tiyatrosu, dolayısı ile, Orta Oyunu Doğu tiyatrosunun özelliklerini taşır; bu tiyatronun estetiğinin temeli ise "yabancılaştırma" kavramı ile anlaşılabilir. Bu kavram çeşitli yönelimlerle karşımıza çıkar: oyunun özünde, biçiminde, teknik öğelerinde ve seyirciye olan uzantısında
more » ... "yabancılaştırmanın" önemli bir estetik sorun olduğunu görürüz. Oyunun özünde izlediğimiz "yabancılaştırma" da insanlar kendileri dışında ve ötesinde verilir; 2 insanlar, içe doğru gelişen ruhsal ilişkileri ile değil, birbirlerine ilişkin davranışları ile ele alınır. Önemli olan kişilerin psikolojik gelişimleri değil, bu gelişim gösterilmeden psikolojik yö'nelişlerin sonuçlarıdır; ön düzeyde insanoğlunun davranışları vardır. Her şeyden önce davranışları kapsayan bir doku içinde olaylar kişileri sürükler. Böylece, insan psikolojisi davranışlar yoluyla açıklanır. 1 Bu terim ilk kez Brecht'in Yuvarlak Kafalar Sivri Kafalar adlı oyun için yazdığı notlarda görülür. 1935'te yazarın çalışmaları içinde yer alan bu kavram, Rus formalist eleştirmenlerinin anlamı "yabancılaştırma aracı" olan priem 'ostranneniya deyiminden alınmış ve Brecht tarafından kendi tiyatro anlayışı için geliştirilmiştir. Brecht'in bu terimi kabul etmesine bir başka neden de seyrettiği Çinli aktör Mei-Lang-Fang'ın oyun tekniğidir. Makyajsız, giysisiz ve tiyatro ışıklaması olmadan oynayan bu sanatçı rolünü dışardan seyrettiğini bilerek gösterir. 2 Çağdaş dünyanın maddesel ve ideolojik kılığı ardındaki gerçeğini öğretmek ve bunun nasıl değiştirileceğini göstermek için tiyatronun her şeyden önce, seyircilerin sahne ile olan özdeşliklerini kopartması gerekmektedir. Seyircilerden beklenilen uzaklık ve yansıtma yeteneğidir. Yoksa sahnedeki kahramanın yazgısına katılma ya da olaya olan duygu ortaklığı değildir.
doi:10.1501/tad_0000000120 fatcat:335lklvjsbgvzc64zevu3rokdy