Stereotypowy obraz Polaków w powieści Romana Dmowskiego Dziedzictwo – ujęcie lingwistyczne

Krystyna Zalewska
2010 Poznańskie Studia Polonistyczne Seria Językoznawcza  
Stereotypowy obraz Polaków w powieści Romana Dmowskiego Dziedzictwoujęcie lingwistyczne Roman Dmowski to jedna z najważniejszych postaci sceny politycznej w dwudziestoleciu międzywojennym. Był współzałożycielem Narodowej Demokracji i głównym ideologiem polskiego nacjonalizmu. Swoje poglądy zaprezentował w licznych publikacjach. W 1931 roku wydał pod pseudonimem Kazimierz Wybranowski 1 powieść polityczną Dziedzictwo. Jest ona manifestem polskiego nacjonalizmu i skrajnie prawicowego światopoglądu
more » ... owego światopoglądu autora. Andrzej Micewski tłumaczy, że w niej właśnie Dmowski przekazał to, czego nie mógł napisać w swych komunikatach ideologicznych: "Chciał mianowicie środkami artystycznymi, poruszając wrażliwość moralną, uczuciową i estetyczną najszerszego czytelnika, zmiażdżyć wolnomularstwo i żywioł żydowski w Polsce" 2 . Dmowski wykorzystał konwencję powieści tajemnic 3 do przedstawienia swych obsesji ideologicznych, a zwłaszcza upowszechnienia spiskowej teorii dziejów 4 , która zdaniem Micewskiego była największą klęską intelektualną i moralną autora Dziedzictwa. 1 Pseudonim pochodzi od nazwy folwarku dzierżawionego przez dziadka Dmowskiego -Wólka Wybranowska. Znany był tylko najbliższym i zaufanym ludziom z otoczenia Romana Dmowskiego. 2 A. Micewski, Roman Dmowski, Warszawa 1971, s. 335. 3 Danuta Dobrowolska wyjaśnia, że za pomocą konwencji powieści tajemnic Dmowski oddziaływał nie tylko na umysł, lecz również na uczucia. Odbiorca miał bezkrytycznie identyfikować się z bohaterem, tropić zło i wymierzać mu sprawiedliwość, ratując przy okazji prześladowaną niewinność. D. Dobrowolska, Powieść polityczna dwudziestolecia międzywojennego, Kielce 2000, s. 149. 4 Witold Wojdyła stwierdza, że w dwudziestoleciu międzywojennym doszukiwano się inspiracji żydowskiej w wielu działaniach natury politycznej, społecznej, gospodarczej i kulturalnej. Formułowano teorie spiskowe, według których Żydzi polscy tajemnie knują, mają tajemnicze Poznańskie Studia Polonistyczne Seria językoznawcza 17 (37) 246 Krystyna Zalewska Powieść polityczna w dwudziestoleciu międzywojennym stanowiła formę często wykorzystywaną do prezentowania przekonań ideologicznych pisarzy. Głoszenie kontrowersyjnych poglądów umożliwiał brak cenzury w międzywojniu. Tematem tego rodzaju powieści było przede wszystkim funkcjonowanie świeżo odzyskanej niepodległości. Stanisław Majchrowski twierdzi, że na przekonania i postawy czytelników takich utworów wpływają głównie: fabuła związana z wydarzeniami politycznymi, wypowiadający się dyskursywnie narrator, nasycenie ideologią i wpisany w powieść system wartości. Bohaterem Dziedzictwa nie jest działacz polityczny, jednak motywacje działania głównej postaci związane są bezpośrednio z szerokim kontekstem społeczno-ideologicznym. W dwudziestoleciu międzywojennym na łamach pism "toczyła się walka o zwycięstwo określonej idei, o kształt państwa, o uzyskanie wpływów w społeczeństwie" 5 . W tym kontekście tendencyjna powieść polityczna 6 stanowiła ważne narzędzie propagandy. Silny efekt perswazyjny takiej literatury wynika przede wszystkim z tego, że aktualizuje ona pewien utrwalony w świadomości adresatów obraz świata, czyli budzi "odruchy behawioralne poprzez substancję nierozerwalnie z nawykiem związaną, jaką jest właśnie stereotyp" 7 . Chodzi zatem o to, że autor powieści nie tyle narzuca własne uprzedzenia czytelnikom, ile eksploatuje stereotypy narodowe, dominujące w danym społeczeństwie. W teoriach językoznawczych stereotyp jest określany jako "treść znaczeniowa przynależna do konotacji semantycznej słowa (czyli zespołu elementów emocjonalnych i wartościujących, towarzyszących tzw. znaczeniu podstawowemu)" 8 . Istotny jest również fakt, że stereotypy są względnie trwałe i oporne na zmiany. Witold Wojdyła sugeruje, że jest to spowodowane "istnieniem nastawień i trudno weryfikowalnych przekonań, bywa też rezultatem wielowiekowych kontaktów między narodami, konfliktów i sympatii między nimi. Zmienność stereotypu uzależniona jest od głębokości antagonizmów" 9 . Może on wyrażać uprzedzenia, jakie żywi dana społeczność wobec kogoś obcego. Krystyna Pisarkowa zauważa, co prawda, że autostereotyp narodowy jest z zasady pozyzwiązki z międzynarodową masonerią, z ukrycia sterują życiem politycznym i gospodarczym nie tylko w Polsce, lecz na całym świecie. W. Wojdyła, Wychowanie a polityka. Mity i stereotypy w polskiej myśli społecznej XX wieku, Toruń 2000, s. 93. 5 Ibidem, s. 96. 6 Podział na powieści polityczne stylu wysokiego i tendencyjne omówiła D. Dobrowolska, op.cit. 7 Z. Mitosek, Literatura i stereotypy, Wrocław 1974, s. 96. 8 J. Bartmiński, Stereotypy mieszkają w języku. Studia etnolingwistyczne, Lublin 2007, s. 72. 9 W. Wojdyła, op.cit., s. 87.
doi:10.14746/pspsj.2010.17.16 fatcat:22yqgoqhyvhzndhdjvoewia6e4