G. van der Ham, 200 Jaar Rijksmuseum. Geschiedenis van een nationaal symboolJ.F. Heijbroek, Geschiedenis in beeld

L.J. Dorsman
2001 BMGN: Low Countries Historical Review  
Zwolle: Waanders, Amsterdam: Rijksmuseum, Dordrecht: Dordrechts museum, Rotterdam: Historisch museum Rotterdam, 2000, 296 blz., ƒ59,50, ISBN 90 400 9466 7); G. van der Ham, 200 Jaar Rijksmuseum. Geschiedenis van een nationaal symbool (Zwolle: Waanders, Amsterdam: Rijksmuseum, 2000, 416 blz., ISBN 90 400 9446 2). Bij zijn afscheid in 1996 als directeur van het Rijksmuseum werd Henk van Os geïnterviewd door Joop van Tijn. Een van de vragen was, wat het zou betekenen als er een vliegtuig op het
more » ... vliegtuig op het museum zou vallen. Niet eens zo'n hypothetische vraag trouwens, omdat er dagelijks vliegtuigen dwars over Amsterdam gaan. Het antwoord van Van Os was: 'Datje een van de belangrijkste kansen kwijt bent om mensen Nederlander te laten zijn...' 1 . Door Henk van Os is ook de benaming 'nationale schatkamer' populair geworden als aanduiding voor het Rijksmuseum. Die terminologie komt ook terug in de titel van het boek dat Gijs van der Ham heeft geschreven ter gelegenheid van het tweehonderdjarig bestaan van het Rijksmuseum: het museum als een nationaal symbool. Er lijkt dus een zekere consensus te bestaan over de betekenis van 'het Rijks' voor de Nederlandse natie. Maar wat dat dan precies is en hoe dat dan functioneert blijft vaak onduidelijk. Van Os zelf probeerde het in het gesprek met Joop van Tijn duidelijk te maken aan de hand van de onderwijzeres die met een klas allochtone kinderen het museum bezocht. Zij vond een bezoek '.. .een van de weinige manieren waarop ik die kinderen het gevoel kan geven dat ze hier thuis zijn'. Uit diezelfde gedachte stammen de voorstellen om een bezoek aan het Rijksmuseum een verplicht onderdeel te maken van inburgeringscursussen. De vraag blijft hoeveel Nederlanders zich werkelijk minder Nederlander zullen voelen als het Rijksmuseum er niet meer zou zijn. Wat weet de gemiddelde Nederlander van het Rijksmuseum? En hoeveel Nederlanders kunnen naast de Nachtwacht nog andere schilderijen of voorwerpen van nationale waarde noemen die zich in het museum bevinden? Zou het, een tikkeltje malicieus gedacht, niet zo kunnen zijn dat het Rijksmuseum dit alles zelf ook wel beseft? Immers, in welke uithoek van het museum men ook komt, temidden van de mooiste collecties vroege en Aziatische kunst vindt de bezoeker richtingbordjes met de tekst 'Naar de Nachtwacht/To the Nightwatch'. Waarom heeft een museum met zulke prachtige collecties anders zulke negentiende-eeu wse begrippen als 'nationale schatkamer' nodig om zichzelf aan te prijzen? En is het niet al jaren een probleem dat er meer buitenlandse toeristen dan Nederlanders het Rijksmuseum bezoeken? Dus: hoezo, Nederlandse identiteit? Hier wordt blijkbaar een ingewikkeld spel gespeeld. Het zou kunnen lijken alsof het bovenstaande de zoveelste bijdrage is aan de nationale sport van het 'debunken' van het Rijksmuseum. Er is namelijk geen museum in het land dat voortdurend zo door iedereen op de korrel wordt genomen. Geen jaar gaat voorbij zonder dat er in de dag-of weekbladen een debat wordt gevoerd over de positie van het museum of over de afstemming van de collecties. Toch zijn deze vragen niet als zodanig bedoeld. Het is eerder verwondering over de min of meer defensieve houding van het grootste en rijkste museum van het land, want dat is dit teruggrijpen op begrippen van pakweg 150 jaar oud. Hoe zou dat toch komen? Het antwoord is te vinden in het boek van Van der Ham en heeft te maken met de historische ontwikkeling van de instelling zelf. In feite is met het Rijksmuseum altijd een zwalkend beleid gevoerd. Het museum werd al geboren onder een ongelukkig gesternte. Het idee van een nationaal museum ontstond in 1797/1798 als onderdeel van een plan tot zedelijke regeneratie van het Nederlandse volk. Eigenlijk was het meer redden wat er te redden viel, omdat de stadhouderlijke collecties al door de Fransen in beslag waren genomen en op weg naar het
doi:10.18352/bmgn-lchr.5571 fatcat:nlav2f4mbbfu3efvadlgajkbae