The Principle of the State of Law on the Basis of Administrative Law in the Context of Present-Day Challenges
Zasada państwa prawnego na gruncie prawa administracyjnego w kontekście współczesnych wyzwań

Eliza Kosieradzka, Marian Zdyb
2016 Studia Iuridica Lublinensia  
STRESZCZENIE Problematyka zasad prawa administracyjnego ma znaczenie fundamentalne, a zarazem wywołuje wiele sporów i dyskusji, które dotyczą: samego pojęcia "zasady prawa", charakteru tych zasad, stopnia ich ogólności, ich funkcji, zadań i roli dla prawa administracyjnego, ich istoty czy też odpowiedniej ich klasyfikacji. W ramach niniejszego opracowania odniesiono się do wszystkich wymienionych kwestii, przy czym za wymagającą szczególnego wyróżnienia na gruncie prawa administracyjnego uznano
more » ... zasadę państwa prawnego. Stanowi ona pomost między dobrem wspólnym i godnością człowieka, swoisty łącznik pomiędzy innymi zasadami ładu publicznego, który można ujmować w aksjologicznej perspektywie. Zasada ta jest jedną z aksjologicznych podstaw dla właściwej interpretacji zasad ogólnych kodeksu postępowania administracyjnego. Może też dawać podstawę do kreowania prawa do dobrej administracji. Zasada ta ma wyjątkowe znaczenie dla kształtowania ładu publicznego w sferze prawa administracyjnego, a powinna być również symbolem ładu publicznego ujmowanego wielopłaszczyznowo. Słowa kluczowe: państwo prawa; porządek publiczny; dobro wspólne; godność jednostki; prawo do dobrej administracji I. ISTOTA I CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA ZASAD PRAWA ADMINISTRACYJNEGO W doktrynie prawa administracyjnego podkreśla się, że problematyka zasad prawa należy do zagadnień o znaczeniu fundamentalnym, a jednocześnie do za-78 gadnień kontrowersyjnych, wywołujących spory i dyskusje, które koncentrują się przede wszystkim na takich kwestiach, jak: 1) samo pojęcie "zasady prawa", 2) charakter normatywny zasad, 3) stopień ogólności zasad, 4) funkcje zasad (zadania, rola zasad dla prawa administracyjnego), 5) ośrodki formułowania zasad prawa administracyjnego/źródła zasad prawa administracyjnego, 6) istota zasad prawa administracyjnego czy 7) katalog zasad (typologia zasad). Jak wspomniano, pojęcie "zasada prawa" jest przez doktrynę prawa uznawane za kontrowersyjne. Chodzi tutaj m.in. o kwestię samego ich "dookreślenia", mowa jest bowiem zarówno o "zasadach prawa" jako takich, "zasadach systemu prawa", "zasadach części systemu prawa", "zasadach ogólnych", "podstawowych zasadach prawa", jak i o "ogólnych ideach", "wartościach ogólnych", "regułach", "postulatach" itd. 1 Wskazuje się przy tym często na poglądy doktryny teorii prawa, traktując je jako -w zakresie koncepcji zasad prawa -modelowe 2 . Należy przy tym zaznaczyć, że rozumienie tego pojęcia na gruncie poglądów doktryny prawa administracyjnego zasadniczo nie różni się od jego rozumienia przez teoretyków prawa. T. Gizbert-Studnicki, zwracając uwagę na kontrowersje wokół pojęcia zasady prawnej, stwierdził: Szczególnie w dogmatyce prawniczej pojęcie to występuje w wielu różnorodnych znaczeniach. W pracach teoretycznoprawnych dogmatyczne ujęcia zasad są porządkowane i precyzowane w celu zbudowania adekwatnej aparatury pojęciowej, za pomocą której miejsce zasad w systemie prawa i ich funkcje w procesie tworzenia i stosowania prawa mogłyby zostać sprawnie opisane. Punktem wyjścia teoretycznoprawnych koncepcji zasad prawnych są więc ujęcia zasad explicite formułowane bądź też tylko implicite zakładane w dogmatyce prawniczej 3 . Pod pojęciem "zasada prawa" rozumie się, po pierwsze, normy prawa obowiązującego lub ich logiczne konsekwencje, które są oceniane jako podstawowe dla danego systemu prawa bądź jego części 4 . O zasadniczym charakterze takiej 1 Zob. np. E. Olejniczak-Szałowska, Pojęcie, cechy i typologia zasad prawa administracyjnego, [w:] Prawo administracyjne. Pojęcia, instytucje, zasady w teorii i orzecznictwie, red. Z. Duniewska [et al.], Warszawa 2013, s. 112; M. Stahl, Wpływ zasad ogólnych na przekształcenia ustrojowe w administracji publicznej. Zagadnienia wybrane, [w:] Ewolucja prawnych form administracji publicznej. Księga jubileuszowa z okazji 60. rocznicy urodzin Profesora Ernesta Knosali, red. L. Zacharko, Pobrane z czasopisma Studia Iuridica Lublinensia http://studiaiuridica.umcs.pl 79 normy, jak wskazuje Z. Kmieciak, decyduje: "1) jej usytuowanie w hierarchicznej strukturze systemu prawa, 2) stosunek do innych norm, 3) rola w kształtowaniu danej instytucji prawnej, 4) ocena celu, zadań i funkcji pełnionych przez normę w kontekście jej stosowania" 5 . Jednocześnie podkreśla on, że w sensie normatywnym mówi się o zasadach prawa administracyjnego w odniesieniu do reguł wynikających z przepisów konstytucyjnych albo rekonstruowanych na podstawie innych przepisów, które wchodzą w skład systemu prawa, przy uwzględnieniu ich treści 6 . K. Ziemski określa natomiast formalne i materialne przesłanki uznawania norm za zasadnicze. Do przesłanek formalnych zaliczył on: 1) określenie explicite przez prawodawcę, że pewne normy mają znaczenie zasadnicze (np. zasady ogólne k.p.a.), 2) rangę aktu prawnego, w jakim normy te zostały wyrażone, 3) takie ujęcie tych norm w ramach aktu prawnego, które przesądza o ich roli wobec innych norm w tym akcie, a czasem także wobec innych norm wyrażonych w akcie wykonawczym, 4) szczególnie szeroki zakres normowania, 5) szczególnie szeroki zakres zastosowania danych dyrektyw. Z kolei do przesłanek materialnych zaliczył: 1) "fakt, że dana dyrektywa wyznacza elementy systemu preferencji, w którym znajdować mają uzasadnienie aksjologiczne normy systemu prawa" 7 , 2) "przyznawanie znaczenia zasadniczego dyrektywom, które znajdują uzasadnienie aksjologiczne w wartościach uznawanych za najwyższe w proponowanym albo powszechnie przyjmowanym systemie preferencji" 8 , 3) szczególny przedmiot ich regulacji, 4) okoliczność, że dana dyrektywa określa fundamenty jakiejś instytucji prawnej, 5) fakt, że dana dyrektywa stanowi rację dla szeregu innych norm. Jednocześnie podkreślił, że wskazane przez niego przesłanki nie stanowią katalogu zamkniętego 9 . Po drugie, analizowane pojęcie jest łączone "z wypracowanymi przez doktrynę uogólnieniami pewnych rozwiązań prawnych, a nawet wzorcami zachowania nieunormowanymi wyraźnie przez prawo, lecz uznanymi za wiążące" 10 . Tym samym pojęcie "zasady prawa" obejmuje także zasady prawne formułowane w ramach działalności różnych organów orzekających, niezależnie bądź obok ustawodawstwa 11 . Po trzecie, pojęcie "zasady prawa" jest wykorzystywane "dla wskazania typu ukształtowania jakiejś instytucji prawnej (to znaczy funkcjonalnie powiązanego 5 Z. Kmieciak, Ogólne zasady prawa i postępowania administracyjnego, Warszawa 2000, s. 35. 6 Ibidem. 7 K. Ziemski, op. cit., s. 76. 8 Ibidem, s. 76-77. 9 Ibidem, s. 77. 10 Z. Kmieciak, op. cit., s. 35. 11 Ibidem, s. 35-36. Zasada państwa prawnego na gruncie prawa administracyjnego... Pobrane z czasopisma Studia Iuridica Lublinensia http://studiaiuridica.umcs.pl Pobrane z czasopisma Studia Iuridica Lublinensia http://studiaiuridica.umcs.pl
doi:10.17951/sil.2016.25.1.77 fatcat:55bdswtmkba6xb7tyt2t7dxhpu