Mobbing w wychowaniu

Romualda Małgorzata Kosmatka
2015 Seminare Poszukiwania naukowe  
Wprowadzenie Zagadnienie mobbingu w wielu rozprawach naukowych ograniczane jest do przedstawienia skali zjawiska oraz jego przejawów. Najczęściej wyodrębnia się dwa rodzaje przyczyn omawianego problemu: indywidualne i społeczne. Indywidualne zależą od ludzi, którzy się mobbingu dopuszczają, oraz tych, którzy go doświadczają. Przyczyny społeczne związane są natomiast z organizacją różnego rodzaju instytucji (szkół, zakładów pracy, stowarzyszeń, itp.), które zwiększają prawdopodobieństwo
more » ... dobieństwo uruchomienia tego mechanizmu. Jednak takie rozumienie przedstawionego zagadnienia nie jest pełne, bowiem -chcąc zrozumieć działanie omawianego zjawiska -należy cofnąć się do najmłodszych lat życia każdego człowieka. Wielką rolę odgrywa tu różnorodność oddziaływań rodzicielskich z najwcześniejszego okresu życia, które nie są obojętne dla kształtowania się skłonności jednostki do bycia ofiarą lub sprawcą mobbingu. Celem artykułu jest więc zwrócenie uwagi na związek między zachowaniem mobbingowym u dzieci i młodzieży a ich wychowaniem w rodzinie. Irena Pospiszyl twierdzi, że ustalenie przyczyn zachowań agresywnych u dzieci i młodzieży, wychowującej się w środowiskach agresywnych lub pochodzących z marginesu społecznego, nie budzi większych wątpliwości 1 . Działa tu zasada transmisji schematów. Problem dla autorki stanowi jednak znalezienie przyczyn przemocy u dzieci z tak zwanych "dobrych domów". Warto wspomnieć, że schemat "dobrego domu" nie może funkcjonować jedynie przez wzgląd na jego zewnętrzne czynniki, które w specyficznych okolicznościach mogą zaburzać funkcjonowanie dziecka, ponieważ badający skupi uwagę tylko na środowisku, a nie na dziecku. Natomiast, jeżeli położy się nacisk na wewnętrzne czynniki ryzyka pojawienia się zachowań agresywnych u jednostki, wówczas uwaga badającego przeniesie się na dziecko, co może spowodować, że "poprawiona" osoba wróci do niezmienionego środowiska, a w konsekwencji do standardowego sposobu zachowania. Należy więc, jak proponuje Anna Brzezińska, uwzględnić w procesie diagnozowania problemu aż trzy elementy składowe 1 Por. I. Pospiszyl, Patologie społeczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011, s. 278-293. 128 układu jednostka -otoczenie. Zalicza do nich: zasoby dziecka, właściwości otoczenia, w którym dziecko żyje i wzrasta, oraz jakość relacji dziecko -otoczenie, np. jakość relacji dziecko -matka, dziecko -ojciec, dziecko -brat, oraz jakość relacji między osobami znaczącymi dla dziecka, np. matka -ojciec 2 . Oznacza to, że analizując zjawisko mobbingu w wychowaniu powinno się uwzględnić interakcyjny punkt widzenia. Źródła zachowań agresywnych Autorytety naukowe wyrażają sprzeczne opinie na temat tego, czy agresja jest wrodzonym, instynktowym popędem czy wyuczonym sposobem zachowania 3 . Należy pamiętać, iż żadna z cech biologicznych nie kształtuje się bez udziału środowiska, jednak z drugiej strony, samo środowisko może stać się czynnikiem spustowym, uruchamiającym pojawienie się danej cechy 4 . Ważne badania w tej dziedzinie przeprowadzili Ch. N. Cofer i M. H. Appley, uwzględniając wpływ czynników biologicznych i środowiskowych. Wyróżnili oni cztery koncepcje dotyczące źródeł agresji. Należą do nich: instynkt, reakcja na frustrację, nabyty popęd oraz zachowania agresywne jako wyuczone wzmacnianie 5 . Z kolei Thomas Hobbes 6 w XVII wieku wygłosił pogląd, że człowiek z natury jest barbarzyńcą i tylko narzucone przez prawo represje hamują jego instynkt agresji. Wynika z tego, że u podłoża zachowań agresywnych leży popęd, gdyż tendencje agresywne wykształciły się w toku rozwoju ewolucyjnego i są swego rodzaju spuścizną po przodkach. O ile u zwierząt naczelnych agresja jest uruchamiana podczas głodu czy zagrożenia, to u człowieka -gdy nie ma on rozbudowanych mechanizmów kontroli impulsówpopęd do agresji może przerodzić się w patologiczną przemoc. Inną teorię, "szlachetnego dzikusa", rozwinął Jan Jakub Rousseau w XVIII wieku. Głosi ona, że człowiek ze swej natury jest łagodny i życzliwy, natomiast cywilizacja tłamsi jego dobrą naturę, wyzwalając zakorzenioną w nim agresję 7 . Jeszcze inny uczony, twórca psychoanalizy, Zygmunt Freud, w pierwszej połowie XX wieku przedstawił teorię, że człowiek, przychodząc na świat, zostaje wyposażony w dwie potężne siły instynktowe: eros -instynkt życia i tanatos -instynkt śmierci. Instynkt śmierci może zostać skierowany do wewnątrz (próby samobójcze) lub na zewnątrz, znajdując wyraz we wrogości, destrukcji lub morderstwie. Wyznawał on pogląd, że nagromadzona agresja musi znaleźć swoje ujście, gdyż w przeciwnym razie może wywołać stan chorobowy 8 . 2 Por. A. Brzezińska, Pomoc dzieciom z grup ryzyka, Remedium 12(2002)118, s. 42-46.
doi:10.21852/sem.2015.2.11 fatcat:qfm3g7egx5andfkkbgi7osfky4