Türkçe Eğitiminde Geliştirilmesi Gereken Bir Üst Düzey Düşünme Becerisi: Analitik Düşünme

Osman ÖZDEMİR
2020 Ana Dili Eğitimi Dergisi  
Özdemir, O. (2020) . Türkçe eğitiminde geliştirilmesi gereken bir üst düzey düşünme becerisi: Analitik düşünme. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 8(3), 950-971. Öz Bu çalışmanın amacı, üst düzey düşünme becerilerinden biri olan analitik düşünmenin Türkçe eğitiminin temel dil becerileriyle ilişkisini ortaya koymak ve bu konuda teorik bir çerçeve oluşturmaktır. Türkçe öğretiminde üst düzey düşünme becerilerinin kazandırılmasında yaşanan problemler, alanyazındaki çalışmalar ve PISA sınavlarındaki üst
more » ... vlarındaki üst düzey düşünebilen başarılı öğrenci oranının azlığı ile açıkça görülebilmektedir. Bu doğrultuda, derleme makale formatında hazırlanan bu çalışmada, nitel araştırma desenlerinden temel nitel araştırma deseni kullanılmıştır. Analiz birimi olarak yenilenmiş Bloom taksonomisinin analiz basamağının alt boyutları olan ayırt etme, organize etme ve ilişkilendirme / dayandırma boyutları kullanılmış ve buna göre temel dil becerileri ile analitik düşünme becerileri ilişkilendirilmiştir. Ardından bu üç başlığa yönelik etkinlik örnek olarak hazırlanan etkinlik ya da sorular yine aynı doğrultuda ele alınmıştır. Sonuç olarak analitik düşünme becerisinin eğitim yoluyla geliştirilebileceği, sentez ve değerlendirme gibi daha üst basamaklarındaki düşünme becerilerinin geliştirilmesi için ön hazırlığı teşkil ettiği ortaya koyularak bu konuda yapılabilecek yeni araştırmalar için öneriler sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Analitik düşünme, üst düzey düşünme becerileri, temel dil becerileri, Türkçe eğitimi. Abstract This study aims to determine the relationship between analytical thinking, which is one of the higher order thinking skills, with the main language skills of Turkish language education and to form a theoretical framework in this regard. The problems experienced in teaching higher-order thinking skills in Turkey, can be clearly seen with many studies in literature and with the low percentage of successful students taking PISA reading exams. Accordingly, in this study, which was prepared in the form of a review article, the basic qualitative research method was used. As a unit of analysis, differentiating, organizing and connecting/relating dimensions, which are the sub-dimensions of the analysis level of the renewed Bloom taxonomy, were used and basic language skills and analytical thinking skills were associated, accordingly. Then, the activities and questions prepared as an example for these three sub-titles were analyzed in the same direction. As a result, analytical thinking skills were defined as a skill which can be developed through language education. This skill is also preliminary preparation for developing higher-order thinking skills such as evaluation and creation. At the end of this study, some suggestions for further research on this subject were presented. Giriş Türkçe eğitiminin temel amaçlarından biri, üst düzey düşünme becerilerinin geliştirilmesidir. Nitekim şu an yürürlükte olan 2018 Türkçe Öğretim Programı'nın özel amaçlarından birinin öğrencilerin üst düzey bilişsel becerilerinin geliştirilmesine katkı sağlamak olduğu belirtilmektedir (MEB, 2019). Düşünme becerilerinin gelişimine yönelik verilecek eğitimin temel dayanaklarından birinin, ana dilinde beceri geliştirmeye yönelik dersler olduğunu söylemek yanlış olmaz. Bunun temel sebebi ise dilin, düşünme eyleminin temel aracı ve iletim yöntemi olmasıdır. Bu noktada düşünce ve dilin birbirini içeren ve destekleyen iki unsur olduğu söylenebilir. Dilin olanaklarını kullanarak düşünce oluşturulur ki burada dil düşünceye kaynaklık etmektedir. Bunun yanında günlük hayatta temel dil becerilerini kullanarak ifade edilen söz, yazı veya görseller ise aslında bir düşüncenin ürünüdür ki burada da düşünce dile kaynaklık etmektedir. (Özdemir, 2019) . Dolayısıyla öğrencilerin üst düzey düşünme becerilerinin gelişimi için Türkçe dersinin temel ögeleri (metinler, etkinlikler, ölçme değerlendirme faaliyetleri... vb.), başvurulması gereken öncelikli unsurlardır. Genel olarak alan yazında Bloom taksonomisinin son üç basamağı olan analiz, sentez ve değerlendirme becerileri, bu üst düzey düşünme becerileri olarak belirtilmektedir (Çakır ve Senemoğlu 2011; Kang, 1999) . Ancak bazı çalışmalarda bunlara ek olarak problem çözme, mantık, akıl yürütme, yansıtıcı düşünme, metabilişsel düşünme, lateral düşünme, altı şapkalı düşünme, tümevarımsaltümdengelimsel düşünme gibi farklı başlıklarda da bu beceriler tanımlanmaktadır (Brookhart, 2010; Güneş, 2012; Kapanadze, 2019) . Üst düzey düşünme becerileri içerisinde yer alan becerilerden analiz etme / analitik düşünme becerisi; bütünün parçalara ayrılması, parçanın bütün ile ilişkisinin ve parçaların birbiri ile ilişkisinin kavranması olarak tanımlanmaktadır (Anderson ve Krahtwol. 2001; Amer, 2005; Bloom, vd., 1956; Brookhart, 2010) . Analitik düşünme, bütüncül düşünmenin tersine, bütünü parçalarına ayırıp bu parçaları önce ayrı ayrı ele almayı ve daha sonra sistemin çalışmasını sağlamak için parçaların nasıl etkileşimde bulunduğuna bakmayı ifade eder (Güneş, 2012). Dolayısıyla analitik düşünme eğiliminde olan kişi, büyük bir sorunu daha basit parçalara bölüp bu bölünmüş parçalara çözümler üreterek asıl sorunu çözmeye çalışacaktır. Platon'un tümdengelim yöntemini kullanarak mantıksal çıkarımlar yapmasıyla felsefi temellerinin oluştuğu belirtilen analitik düşünme, Descartes'in felsefesinde de önemli bir yer tutmaktadır (Çakır ve Senemoğlu, 2016). Nitekim Descartes (2014: 50-51) bunu "Bir sorunun ne olduğunu tam olarak anladığımız zaman, onu tüm yüzeysel kavramlardan kurtarmak, en basite indirgemek, sıralama yoluyla mümkün olduğunca bölümlere ayırmak gerekir." şeklinde ifade etmektedir. Nitekim alanyazındaki birçok çalışmada da (Behn ve Vaupel (1976); Markman, Lindberg, Kray ve Galinsky, 2007; Ohlsson, 2011; Robbins, 2011; Stice, 2007; Weisberg, 2015) analitik düşünme ile problem çözme becerisinin bir arada ele alınmasının nedeni, analitik düşünmenin problem çözmede bir metot olarak kullanılmasıdır. Weisberg (2015)'e göre problem çözme süreci iki şekilde gerçekleşmektedir. Bunlardan ilki içsel (insight) problem çözmedir. Bu çözüm şekli bir probleme yönelik içsel bir anlayış ve iç görünün oluşması ile aniden ortaya çıkan çözüm şeklidir. İkincisi ise yeni bir problemin çözümünde eldeki ile benzer olan tanıdık bir problemden çözümün aktarılmadır. Bu çözüm ise analize ve analitik düşünmeye dayanmaktadır. Çünkü bu çözüm yolunda, mevcut problem durumundaki alt ögeleri belirlemek, çözümle ilgili olanları olmayanlardan ayırt etmek ve önceki problem durumundaki çözüm ögeleri ile ilişkilendirmek gerekmektedir. Genel olarak üst düzey düşünme becerileri, özelde analitik düşünme becerileri Türkçe öğretim programında yer alan ve öğrencilerin günlük hayatta karşılaşabilecekleri durumlarda ihtiyaç duyabilecekleri bir beceri olmasının yanında, akademik hayatlarında da kullanmaları gereken bir beceridir. Ancak Türkçe öğretim programının kazanımlarına bakıldığında üst düzey düşünme becerilerine yeteri kadar yer verilmediği belirtilmektedir. Bu çalışmalarda programdaki analiz basamağını destekleyen kazanımların %8 ile %13 arasında olduğu tespit edilmiştir (Büyükalan-Filiz ve Yıldırım, 2019; Çerçi, 2018). Aynı şekilde ortaokul Türkçe ders kitaplarının içeriğine bakıldığında; Durukan ve Demir (2017) tüm becerilerdeki etkinliklerin, Eroğlu (2019) tüm metin altı sorularının, Sezgin ve Gedikoğlu Özilhan (2019) metne dayalı anlama sorularının yine üst düzey düşünme becerilerine hitap etmediğini ifade etmektedir.
doi:10.16916/aded.751287 fatcat:vnxx3mlr7rbg3lnhcezlvxjaim