"The Russian idea" as a Problem – Philosophical Horizon
"Idea rosyjska" jako problem – perspektywa filozoficzna

Marian Broda
2015 Kultura i Wartości  
Kompleksowa analiza -pojmowanej jako problem -"rosyjskiej idei‖ wymaga uświadomienia sobie całego zespołu aspektów owego problemu. Koncentrując swą uwagę na jego wymiarze filozoficznym, należy pamiętać, że refleksja filozoficzna powinna programowo łączyć ze sobą maksymalną ogólność i maksymalny (samo)krytycyzm. W sytuacji, w której integralnym elementem myśli filozoficznej pozostaje metarefleksja, a jednocześnie równie integralnym elementem "rosyjskiej idei‖ jest jej wymiar filozoficzny, należy
more » ... ilozoficzny, należy rozróżniać epistemiczny i epistemologiczny poziom możliwej (samo)problematyzacji. Pierwszy z nich związany jest z punktem widzenia podmiotu zaangażowanego w projekt "rosyjskiej idei‖, co oznacza, że dokonywana problematyzacja rzeczywistości -i sposobów jej konceptualizacji -z założenia nie może podważać jego wspólnotowego sensu, aksjologicznych racji i społecznej realności, a przeciwnie, uzasadnia je i legitymizuje. Drugi natomiast jest próbą spojrzenia na analizowane procesy z zewnątrz, co stwarza możliwość problematyzacji ogólnych ram porządku podmiotowo-przedmiotowego, jaki projekt "rosyjskiej idei‖ a priori wyznacza, i rozpoznaje w świecie, zakładając go de facto już wcześniej jako prawdziwy, istotowy i rzeczywisty. 50 Kluczowe słowa: rosyjska idea, rosyjska dusza Rosji, filozofia, projekt podmiotowy, rzeczywistość, (samo)problematyzacja Jednym z kluczowych pojęć, przy pomocy których Rosjanie próbują rozpoznać oraz w spójny, intencjonalnie istotowy sposób ująć i wypowiedzieć swoje narodowo-państwowe powołanie, sens istnienia, tożsamość, misję, wizję przyszłości i działania, mające służyć ich wspólnotowemu samospełnieniu, pozostaje od wieków kategoria "rosyjskiej idei‖. W czasach kulturowo-tożsamościowej i społeczno-politycznej stabilności przeżywana jest ona -w swej określonej, dominującej właśnie wersjijako już odnaleziona i wspólnotowo realizowana. Powtarzające się pe-50 MARIAN BRODA, prof. dr hab., Uniwersytet Łódzki, Polska; adres do koresponden-Pobrane z czasopisma http://kulturaiwartosci.journals.umcs.pl Data: 20/07/2018 17:44:11 28 Marian Broda, "Idea rosyjska" jako problemperspektywa filozoficzna riodycznie okresy kryzysu, narastającego bądź przeczuwanego rozkładu, osłabienia centralnej władzy i pozycji Rosji w świecie, zagubienia i chaosu, sprzyjają, z kolei, intensyfikacji podejmowanych poszukiwań i nasilaniu się tęsknoty za jej rozpoznaniem i urzeczywistnieniem; działo się tak, w szczególności, w latach postsowieckiej smuty: "Myśl rosyjska charakteryzuje się dziś (tj. charakteryzowała się wtedy -M.B.) -podobnie jak w czasach przedrewolucyjnych -nadmierną, obsesyjną wręcz koncentracją na zagadnieniu rosyjskiej idei i rosyjskiej tożsamości‖ 1 . Za wzorcową, historyczną artykulację szeroko rozumianej, "rosyjskiej idei‖ przychodzi uznać, sformułowaną na początku XVI wieku przez pskowskiego mnicha Filoteusza, koncepcję Moskwy jako Trzeciego Rzymu. Zachowując swój pierwotny sens religijny bądź podlegając rozmaitym metamorfozom i procesom ideologicznej desakralizacji (nigdy, jak się zdaje, do końca konsekwentnej), stała się ona szybko najważniejszą z idei historiozoficznych Rusi i Rosji, archetypem narodowego mesjanizmu, rosyjskiej tożsamości i rosyjskiego spełnienia. W formie mniej lub bardziej zbliżonej do swej pierwotnej wersji, idea Moskwy jako Trzeciego Rzymu znajdowała przez stulecia kolejnych głosicieli i wyznawców. Dla przykładu, w okresie rozpadu ZSRR metropolita petersburski Joann w sposób równie bezpośredni, jak Filoteusz, wiązał z Rosją ostateczne losy świata: "jeśli nie będzie pokajania u narodu rosyjskiego, koniec świata jest bliski‖ 2 . Nie wydaje się również przypadkowe, że w jednym z pierwszych swych manifestów skierowanych do mieszkańcówznajdującego się wówczas w stanie głębokiego rozkładu -kraju, prezydent Władimir Putin zaproponował im właśnie kolejną formułę "nowej idei rosyjskiej‖, eksplikującą cały szereg archetypowych przeświadczeń dotyczących rosyjskości i Rosji 3 . W formie najbardziej filozoficznie dojrzałej, intelektualnie pełnej i usystematyzowanej "rosyjska idea‖ została przedstawiona przez -pobudzanych duchem prawosławia i wypowiedziami Fiodora Dostojewskiego -Włodzimierza Sołowjowa i Mikołaja Bierdiajewa. Pisma pierwszego z nich od początku odbierano tam jako -przyjmujący formę systemu filozoficznego, głos dochodzący jednocześnie "z głębi‖ i "z wysoka‖ -intelektualną artykulację interakcji historii z Transcendencją, myślowy element dążenia uniwersum, stworzenia i Boga, 1 A. Walicki, Smuta czy tylko apatia, "Polityka‖ 1999, nr 22, s. 23. 2 Cyt. wg: Sierafin (Rouz), Buduszczeje Rosii i koniec mira, IEK, Riga -Leningrad 1991, s. 12. 3 Por. M. Broda, "Zrozumieć Rosję"? O rosyjskiej zagadce-tajemnicy, Ibidem, Łódź 2011, s. 203-206. Pobrane z czasopisma http://kulturaiwartosci.journals.umcs.pl Data: 20/07/2018 17:44:11 29 Marian Broda, "Idea rosyjska" jako problemperspektywa filozoficzna do przekraczającej niewspółmierność porządków historii i eschatologii, finalnej realizacji Królestwa Bożego: "Wówczas -głosił on -prawda bogoczłowieczeństwa, dana nam w swojej istocie, stanie się naszym udziałem, wcieli się w naszym rzeczywistym życiu‖, a pojednane i pogodzone ze sobą zasady chrześcijańskiego Wschodu i chrześcijańskiego Zachodu "znajdą swoją jedność i swoją prawdę w samodzielnej i wolnej służbie wszystkich ludzkich sił boskiej Prawdzie‖ 4 . W Sołowjowowskiej koncepcji "integralnego życia‖ daje się rozpoznać wyraźne przejawy obecności idei "Królestwa Bożego‖, pojmowanego jako zwieńczenie dziejowego rozwoju: "Stopniowe przebóstwienie poprzez wewnętrzne przyswojenie i rozwój boskiej zasady przedstawia właśnie historyczny proces ludzkości‖ 5 . Jego "ośrodkowym‖ uczestnikiem pozostaje Rosja -jedyny naród zdolny być "pośrednikiem między ludzkością i nadludzką rzeczywistością, świadomym narzędziem tej ostatniej, stać się "żywą duszą‖, centrum i podstawą jedności "porozrywanej i obumarłej ludzkości przez zjednoczenie jej z absolutną zasadą Boską‖ 6 . Możliwość odegrania przez Rosję podobnej roli, finalizującej ziemskie dzieje -"powtarzam, to jest koniec historii‖ 7 -wymaga od niej wyzbycia się wszelkiego egoizmu i partykularności, potrzebuje całkowitego oddania się wierze w wyższą Rzeczywistość, pełnego otwarcia się na Prawdę i całkowitego posłuszeństwa wobec niej: "Ustanowić na ziemi ten wierny obraz Boskiej Trójcy -oto w czym zawiera się idea rosyj-ska‖ 8 ; podkreślał Sołowjow, zastrzegając wcześniej, iż "Idea nacji to nie jest to, co ona sama myśli o sobie w czasie, ale to, co Bóg myśli o niej w wieczności‖ 9 . W ujęciu Bierdiajewa, wokół "rosyjskiej idei‖ koncentrują się od wieków podstawowe problemy, wyzwania i wysiłki tamtejszej filozofii; również on, dookreślając owo pojęcie, zaznaczył: "Interesować mnie będzie nie tyle, czym empirycznie była Rosja, ile raczej to, jaki Stwórca miał zamysł Rosji, interesuje mnie uchwytny rozumowo obraz narodu 4 W. Sołowjow, Wielki spór i chrześcijańska polityka 1883, tłum. T. Kwaśnicki,
doi:10.17951/kw.2015.14.27 fatcat:elezpx2fonhwzkistuxunioiay