DEKRET Z 27 LIPCA 1949 R. O NADZWYCZAJNYM PODATKU OD WZBOGACENIA WOJENNEGO

Mirosław KŁUSEK
2016 Humanities and Social Sciences quarterly  
DEKRET Z 27 LIPCA 1949 R. O NADZWYCZAJNYM PODATKU OD WZBOGACENIA WOJENNEGO Rząd komunistycznej Polski po II wojnie światowej w kwestii relacji złotego przedwojennego do złotego powojennego przy regulacji zobowiązań przyjął zasadę nominalizmu. Jedyny ujemny czynnik we wprowadzaniu zasady nominalizmu ustawodawca widział w niesłusznym wzbogaceniu się dłużnika. Ostatecznie miało temu przeciwdziałać wprowadzenie nadzwyczajnego podatku od niesłusznego wzbogacenia się dłużnika w przypadku spłaty długu
more » ... ypadku spłaty długu w jego nominalnej kwocie. Politykę uspołecznienia w Polsce po II wojnie światowej marży dewaluacyjnej zapoczątkował dekret z 13 kwietnia 1945 r. o nadzwyczajnym podatku od wzbogacenia wojennego, który stanowił o opodatkowaniu na rzecz państwa wzbogacenia wojennego uzyskanego podczas okupacji. Dalszym krokiem do opodatkowania marży dewaluacyjnej w formie podatku od wzbogacenia był dekret z 27 lipca 1949 r. o zmianie dekretu z 13 kwietnia 1945 r. o nadzwyczajnym podatku od wzbogacenia wojennego. Podatek ten powstał w wyniku wprowadzenia zasady nominalizmu w spłacie zobowiązań pieniężnych (zaniechania waloryzowania przedwojennych i wojennych długów). Dekretowi podlegało wzbogacenie wynikające z regulacji zobowiązań powstałych przed 31 sierpnia 1944 r., a niewygasłych do 30 czerwca 1945 r. Dotyczyło to zarówno sytuacji, gdy zobowiązań nie spłacono, jak i przypadków ich uregulowania w okresie od 1 lipca 1945 r. na rzecz państwa, przedsiębiorstw samorządowych i państwowych, banków, instytucji kredytowych, zakładów ubezpieczeń, instytucji ubezpieczeń społecznych oraz innych wierzycieli, których np. zobowiązania pieniężne były lub miały zostać zabezpieczone hipoteką, były ustalone w księgach handlowych albo opierały się na ugodach, orzeczeniach sądowych bądź aktach notarialnych. W odróżnieniu od wcześniejszego dekretu o nadzwyczajnym podatku od wzbogacenia wojennego nowy nie zmierzał do osiągnięcia celów fiskalnych; jego zadaniem było prowadzenie "walki klasowej". Słowa kluczowe: podatek od wzbogacenia wojennego, nominalizm, waloryzacja, dewaluacja, instytucje kredytowe. 1 Dr hab. Mirosław Kłusek, Zakład Polityki Społecznej i Doradztwa, Wydział Rolniczo -Ekonomiczny, Uniwersytet Rolniczy w Krakowie. 2 Archiwum Akt Nowych (AAN), Urząd Rady Ministrów w Warszawie, sygn. 2/1, Wyciągi z protokołów posiedzeń Rady Ministrów, nr 25 i 26 z 12 i 13 kwietnia 1945 r., s. 17. 3 Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. RP) 1945 r., nr 13, poz. 72, art. 1. 78 M. Kłusek kwietnia 1945 r. o nadzwyczajnym podatku od wzbogacenia wojennego 4 . Podatek ten powstał w wyniku wprowadzenia zasady nominalizmu w spłacie zobowiązań pieniężnych (zaniechania waloryzowania przedwojennych i wojennych długów) 5 . W odróżnieniu od wcześniejszego dekretu o nadzwyczajnym podatku od wzbogacenia wojennego nowy nie zmierzał do osiągnięcia celów fiskalnych; jego zadaniem było prowadzenie "walki klasowej" 6 . UREGULOWANIA NALEŻNOŚCI FUNDUSZU OBROTOWEGO REFORMY ROLNEJ Przed przystąpieniem do omawiania dekretu regulującego uchwycenie marży dewaluacyjnej należy wspomnieć o kwestii uregulowania należności Funduszu Obrotowego Reformy Rolnej (FORR). Należności te przysługiwały Funduszowi z tytułu reszty ceny kupna za ziemię z przedwojennej parcelacji i wynosiły około 300 mln zł. Żądanie Ministerstwa Rolnictwa zwaloryzowania tej sumy spotkało się z kategorycznym sprzeciwem Ministerstwa Skarbu, hołdującego nominalizmowi. Wyjściem z sytuacji był dekret z 28 października 1948 r. o obowiązku uiszczenia opłat przez dłużników byłego FORR 7 . Wprowadzono opłaty w wysokości 7 q żyta lub jego równowartości od każdych pełnych 400 zł długu 8 . Opłaty nie wpływały do FORR, lecz na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi 9 . Dekret ten spotkał się z krytyką. Zarzucano mu rozwiązywanie problemu marży dewaluacyjnej na wąskim odcinku należności FORR i zagubienie uniwersalności tezy, że nikt nie może odnieść korzyści z dewaluacji waluty polskiej. Ponadto nadal nie uzależniał opodatkowania od spłaty długu w jego nominalnej wysokości, nie był więc stricte opodatkowaniem marży dewaluacyjnej. Jednak najważniejszy zarzut dotyczył braku nawiązania do nowego kierunku polityki dotyczącej wsi, dekret bowiem nie prezentował stanowiska klasowego i nie czynił różnicy pomiędzy biednym a bogatym chłopem 10 . Nie było to całkowicie zgodne z prawdą, gdyż stosowanie ulg przewidzianych w dekrecie zależało od kryteriów politycznych. Niemniej jednak za poważny mankament uznano brak właściwego "stosunku do elementów klasowo obcych lub wrogich w obecnym stadium zaostrzenia walki klasowej na wsi" i postulowano jego rewizję 11 . 4 Dz. U. RP 1949, nr 45, poz. 333. 5 M. Kłusek, Państwowy Bank Rolny w latach 1919 -1949. Studium historycznoprawne, Warszawa 2013, s. 227 -231. S. Kołakowski, Opodatkowanie gospodarki uspołecznionej poza rolnictwem, [w:] Finanse Polski Ludowej w latach 1944-1960, Warszawa 1964, s. 374; J. Białobrzeski, Opodatkowanie gospodarki nieuspołecznionej (poza rolnictwem) i ludności, [w:] Finanse Polski Ludowej w trzydziestoleciu (1944-1973), Warszawa 1975, s. 496. 6 AAN, Ministerstwo Skarbu II, sygn. 655, brak tytułu i autora dokumentu, data powstania przypuszczalnie listopad − grudzień 1948 r., s. 273-274. 7 Dz. U. RP 1948, nr 66, poz. 408. 8 Biorąc ówczesne ceny żyta, dłużnik FORR jako podatek musiał zapłacić 30-krotność spłaty, którą wniósł po wojnie lub którą miał jeszcze wnieść. 9 AAN, Ministerstwo Skarbu II, sygn. 655, brak tytułu, autora dokumentu, data powstania przypuszczalnie listopad − grudzień 1948, s. 273-285, tutaj s. 275. 10 Ibidem. 11 Ibidem.
doi:10.7862/rz.2016.hss.20 fatcat:zlyw655mrvdhtavr3ik56k6ase