Przemoc wobec kobiet w listach św. Augustyna

Stanisław Adamiak
2015 Biblica et Patristica Thoruniensia  
Streszczenie. Artykuł przedstawia różne przykłady przemocy wobec kobiet przekazane nam w listach Augustyna (zwłaszcza tzw. listach Divjaka), m.in. gwałty, porwania, pobicia. Listy Augustyna pokazują niejako przy okazji innych zagadnień trudną sytuację kobiet w życiu codziennym Afryki Północnej V wieku. Widać w nich nieskuteczność prawa państwowego i rosnące zagrożenie spowodowane najazdami barbarzyńców. Abstract. The paper deals with various cases of violence against women attested in the
more » ... tested in the letters of Augustine (especially the Divjak letters), among them rape, kidnapping, and beating. The letters of Augustine usually concentrate on other issues, but they happen to show occasionally the difficult situation of women in the everyday life of the fifth century North Africa. They show the inefficiency of the state law and the growing danger from barbarian invasions. Słowa kluczowe: gwałt; przemoc w rodzinie; Augustyn z Hippony; życie codzienne w Afryce Północnej V wieku; rzymskie prawo karne. Keywords: rape; family violence; Augustine of Hippo; everyday life in the fifth century North Africa; Roman penal law. W listach św. Augustyna można znaleźć odniesienia do wszystkich tematów poruszanych przez biskupa Hippony w jego innych pismach, zawierają one jednak w sobie również szereg informacji zupełnie nieznanych z innych źródeł. Augustyn pisał nie tylko o sprawach teologicznych i duchowych, ale często zajmował się różnymi problemami życia codziennego. Jego korespondencja daje nam obraz blasków i cieni rzymskiej Afryki Północnej Ks. Stanisław Adamiak (zasadniczo dzisiejsza Tunezja oraz północ Algierii i Libii) przełomu czwartego i piątego wieku. Ponieważ listy biskupa mają często charakter interwencji w różnych trudnych sprawach, może więcej niż o blaskach jest w nich mowy właśnie o cieniach. Wśród nich kilkakrotnie poruszany jest temat różnych form przemocy wobec kobiet. Najdokładniejsze informacje na temat problemów prawnych zawierają listy Augustyna odnalezione i wydane w 1981 roku przez Johannesa Divjaka. Dwa z nich odnoszą się bezpośrednio do spraw związanych z porwaniem lub zniewoleniem kobiet, w obu przypadkach mniszek (tłumaczę w ten sposób łacińskie sanctimonialis, bez bardziej szczegółowego rozważania ich statusuw każdym razie chodzi jednoznacznie o dziewice, które złożyły ślub czystości). Pierwszy z tych listów (9*) jest skierowany do Alipiusza, który został powołany przez papieża Celestyna I (422-432) na przewodniczącego trybunału, który ma osądzić duchownych z Hippony, oskarżonych o pobicie człowieka sprawującego ważne funkcje municypalne lub sądowe (honorem uel curiae uel fori), który zasadniczo w ogóle nie mógł być karany cieleśnie, tym bardziej więc mógł skarżyć się na brutalne potraktowanie ze strony krewkich sług ołtarza 1 . Augustyn tłumaczy Alipiuszowi, że ów człowiek zataił jednak niezwykle ważną okoliczność: duchowni pobili go, gdy znaleźli go razem z mniszką, którą uprowadził, by razem z nią żyć 2 . Trudno powiedzieć, na ile doszło tu do przymusu, a na ile istniała obopólna zgoda, w każdym razie słowo stuprum wskazuje na to, że na pewno chodziło o życie na sposób małżeński bez małżeństwa. Augustyn pisze dalej o tym, że największa winę jest tu "podporządkowanie swojemu pożądaniu kobiety konsekrowanej dla życia świętości" 3 . W każdym razie biskup Hippony pisze o trudności, jak karać przestępstwa, które nie są karane przez prawa cywilne 4 , jak dyscyplinować tych, którzy nie podlegają karom cielesnym z uwagi na swój status społeczny, a nie przejmują się ekskomuniką, gdyż albo nie są chrześcijanami lub katolikami, albo też żyją, jakby nimi nie byli. Poza tym Augustyn zaznacza, że chłosta wymierzona przez duchownych jest przecież dużo niższą karą, niż ta, którą przewiduje prawo państwowe (którego jednak przestępcy w ogóle się nie boją) 5 . Warto zauważyć, że nie wiemy nic o tym, 1 Augustyn, Ep. 9*, 2. 2 Augustyn, Ep. 9*, 1: "unde solus mihi remansit de hac re scrupulus, quia difficile mihi uidentur qui eum reppererunt cum illa femina quam professam sanctimonialem ad ludibrium stupri de patria duxerat ab eius corporali iniuria temperasse" (CSEL 88, 43). 3 Augustyn, Ep. 9*, 2: "sanctitatis professionem libidini suae subdere" (CSEL 88, 44). 4 Augustyn, Ep. 9*, 2: "quandoquidem per leges publicas nequeant" (CSEL 88, 44). 5 Augustyn, Ep. 9*, 3: "quod donec fiat, quae sententia proferenda sit aduersus dei seruos qui pro domini sui domo faciunt aliquid scelerati incomparabiliter minus quam pa-
doi:10.12775/bpth.2015.012 fatcat:m2xmw4yg3zaw7o4x5z2ri6fu4i