"Giełdy" robotnicze w Imperium Rosyjskim jako fenomen rewolucji 1905 roku

Aleksander Łaniewski
2019 Dzieje Najnowsze  
A b s t r a k t: W artykule po raz pierwszy w polskiej historiografi i została poddana analizie kwestia "giełd" robotniczych w okresie rewolucji 1905 r. w zachodnich częściach Imperium Rosyjskiego. Na podstawie wspomnień, materiałów archiwalnych oraz opracowań autor opisuje praktykę polityczną rewolucjonistów w postaci masowych zgromadzeń miejskich oraz "okupacji" przestrzeni publicznej. Ponadto zwraca uwagę na lokalizacje oraz polityczne zabarwienie "giełd" robotniczych, których charakter oraz
more » ... rych charakter oraz zasady funkcjonowania rozpatrywane są przez pryzmat badań nad nowoczesnymi ruchami społecznymi oraz koncepcję "prawo do miasta". S ł o w a k l u c z o w e: "giełda" robotnicza, rewolucja 1905 roku, Imperium Rosyjskie, prawo do miasta, ruchy społeczne. A b s t r a c t: The article is the fi rst analysis in historiography of the issue of workers' "exchanges" (birzhas) during the revolution of 1905 in western parts of the Russian Empire. On the basis of memories, archival materials and studies, the author analyses the political practice of revolutionaries in the form of mass urban meetings and the "occupation" of public space. In addition, attention is paid to the location and political colouring of the "exchanges", whose character and operating principles are examined through the prism of research into modern social movements and the concept of "the right to the city". K e y w o r d s: "exchange" (birzha), 1905 Revolution, Russian Empire, right to the city, social movements. Badania nad problematyką rewolucji 1905 r. nie są wyczerpane, a nowe masowe ruchy społeczne stanowią powód, dla którego warto na nowo przyjrzeć się owej "zapomnianej rewolucji" 1 . Mające własną specyfi kę i dynamikę niepokoje społeczne na początku XXI w. (jak np. amerykański ruch Occupy Wall Street, hiszpański Ruch Oburzonych, Arabska Wiosna i in.) posiadały pewną wspólną cechę charakterystyczną, którą była praktyka zajęcia przestrzeni miejskiej, przeważnie najważniejszych miejskich placów i ulic 2 . Na "okupowanym" terytorium protestujący m.in. domagali się likwidacji nierówności społecznych oraz zwiększenia udziału społeczeństwa w przyjęciu politycznych i gospodarczych decyzji. Praktyka polityczna wymienionych protestów, jak też niektóre hasła częściowo nawiązują do znanej koncepcji "prawo do miasta" 3 , ale też "przekraczają" jej węższe rozumienie 4 . "Prawo do miasta" jest nie tyle prawem, ile żądaniem klas uboższych wobec klas panujących zamieszkiwania miasta i korzystania z całości jego dóbr. Według tej koncepcji pojawienie się ruchów miejskich stanowi odzwierciedlenie współczesnej walki klas, w której akcent przenosi się z konfl iktów wokół produkcji w sferę konsumpcji i przestrzeni miejskiej. Zgodnie z omawianą teorią poprzez walkę z władzą oraz kolektywne konstruowanie miast można polepszyć warunki życia w nich. To żądanie zostanie usłyszane i nabierze mocy tylko wtedy, kiedy zaistnieje przestrzeń, w której te hasła i żądania można będzie zobaczyć. Różnorodna przestrzeń miejska (parki, place, ulice) pozwala organizacjom politycznym i społecznym na zaprezentowanie się 1 W odróżnieniu od partykularnie określonych (opartych na klasie społecznej czy grupie zawodowej i nakierowanych na uzyskanie korzyści dla własnego środowiska) "starych" ruchów społecznych (np. robotniczego) "nowe" ruchy (np. alterglobalistyczny) "przekraczają granice polityki instytucjonalnej" i mają charakter uniwersalistyczny, broniący wartości postmaterialistycznych (odwołujących się m.in. do praw człowieka oraz prawa do swobodnej samorealizacji). C. Offe, Nowe ruchy społeczne: przekraczanie granic polityki instytucjonalnej, w: Władza i społeczeństwo. Antologia tekstów z socjologii polityki, red. J. Szczupaczyński, Warszawa 1995, s. 226-233.
doi:10.12775/dn.2019.1.01 fatcat:yvypsmvdjbcohnbiaka7jnyjgy