H.A. Bosman-Jelgersma, Pieter van Foreest. De Hollandse Hippocrates

M.-C. Engels
1998 BMGN: Low Countries Historical Review  
Recensies 389 oudere embleemboeken, maar ook compilatiewerken en spreukenbundels als Erasmus' Adagia. De embleembundels hadden verschillende functies. Ze konden opvoedend, vermanend, onderhoudend of stichtend zijn, en beoogden soms meerdere doelen tegelijkertijd. Daar zal ook een deel van de populariteit van het genre aan te danken zijn geweest: wie wijze lessen wilde ontwijken, vond in de plaatjes genoeg vermaak. Door hun veelzijdigheid zijn de embleembundels moeilijk in te delen naar aard en
more » ... delen naar aard en functie. Hoewel inhoud en doel vaak wel degelijk samenhingen: zo is een religieuze bundel als Poirters Het masker van de wereldt afgetrocken (1644) als overwegend bespiegelend, en Roemer Visschers Sinnepoppen als overwegend moreel-didactisch te kwalificeren. De samenstellers hebben voor de opbouw van deze verzamelbundel een creatiever indelingscriterium gekozen dan samenhang in aard en functie. Minne-en zinnebeelden is ingedeeld volgens het principe van aaneenrijging. Elk embleem is door een onderwerp, beeld of motief met het vorige verbonden. Het geheel geeft de cyclus van het menselijk leven weer, van de kinderjaren tot de ouderdom. Een nadeel van deze aanpak wordt door de samenstellers zelf onderkend: de emblemen worden zo uit de (oude) context van de bundels gerukt. Daar staat tegenover dat ze in de nieuwe context mooie verbanden laten zien: hoe het als vunzig bekend staande varken met de hoererij werd geassocieerd bijvoorbeeld, zoals ook de deugdzame cello een overwachte connotatie blijkt te hebben. In het commentaar bij de emblemen, dat als een aaneengesloten geheel voorin de bundel is afgedrukt, worden overwachte parallellen zichtbaar gemaakt en verklaard. De combinatie van beeld en woord is bij het embleem cruciaal. Er is om die reden in deze bloemlezing dan ook veel aandacht besteed aan goede weergave van de afbeeldingen. Voor de pictura is steeds een pagina gereserveerd, met over het algemeen een zeer goed resultaat. Slechts in een enkel geval is desondanks moeilijk te zien wat er precies afgebeeld wordt. Een probleem is bijvoorbeeld de prent op pagina 84: de tekst bij dit embleem van Marcus Anthonius Gillis over de capriolen van een kaatsbal vraagt om een gedetailleerde afbeelding, en hier schiet zelfs de moderne techniek tekort. Een sterk punt van deze bloemlezing is de overvloed aan gegevens die de samenstellers bij elk embleem boven water haalden. Goede annotaties, kritisch commentaar en verwijzingen naar literair-historische feiten maken Minne-en zinnebeelden ten slotte tot een nuttige wegwijzer voor iedereen die wegwijs wil raken in de Nederlandse embleemliteratuur. Els Stronks H. A. Bosman-Jelgersma, ed., Pieter van Foreest. De Hollandse Hippocrates (Krommenie: Drukkerij Knijnenberg, 1996, 184 blz., ISBN 90 70353 06 7).
doi:10.18352/bmgn-lchr.4754 fatcat:xsfqxkr6yregppgwkgz7l3uxnu