TÜRKÇENİN YAPISI

C. F. VOGFLİN, M. E. ELLİNGHAUSEN
1945 Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi  
BAHİS 3. CÜMLE KÜMELERİ [ ÇEŞİTLERİ ] VE YAPI TİPLERİ 3. 1. Basit yapılı cümle çeşidinde yapı sonunda gelen bir fiil vardır. Sintaks bakımından bu çeşidin en küçülmüş şekli tek bir fiildir: "geziyor". Yapının sonuuda gelen fiilden önce fiille ve birbir leriyle münasebetleri muhtelif bir takım kelimeler gelebilir: "güzel bir kız bahçede geziyor." 3. 2. Tetabulu cümle yapısı çeşidinde, ya tek başına yahutta ken dinden önce bazı kelimeler gelmek üzere birden fazla yapı sonu fiili bulunur. Bu
more » ... i bulunur. Bu yapılardan her biri yalnız başına kullanılabilir, böylece büyük yapılar adını alabilirler. Sintaks bakımından bu çeşidin en küçülmüş şekli iki büyük yapıdır, "bahçede geziyor ve şarkı söylüyor". Teori bakımından tetabulu bir cümlede kullanılabilecek yapı sayısının sınırı yoktur, fakat kouuşma üslubunda bu çeşit cümlelerin sayısı, morfologi bakımından en küçük olan iki büyük yapıdan nadiren fazla olur. 3. 3. Mürekkep yapılı cümle çeşidinde birden fazla yapı bulunur; bunların sonuncusu zarurî olarak büyük yapı olursa da daha önceki yapılardan hiç olmazsa bir tanesi küçük yapılıdır. Mürekkep bir cüm lenin küçük yapısı sintaks bakımından bağımsız değildir; serbest bir cümle kurmak için kullanılmaz; ancak, tek başına cümlenin karinesi daha önceden biliniyorsa kullanılabilir : " sinemaya gidersem,... " (Bir suale cevap olarak). Mürekkep bir cümlenin sintaks bakımın dan en küçük şekli, büyük bir yapıdan önce gelen küçük yapıdır : "Eğer Ahmet gelecek hafta koşabilecekse, gelsin!" Mürekkep bir cümlede birden fazla büyük yapı kullanılabilir: "eğer Ahmet gelecek hafta koşabilecekse, gelsin ve beni görsün!". Aynı şekilde mürekkep bir cümlede birden fazla küçük yapı da kullanılabilir: "aşıcı koluna paslı iğneyi sokar sokmaz bayılıp yere düştüm ". Yukarıki misallerde olduğu gibi büyük yapılar da, küçük yapılar da birbirleriyle bitişik olabilirler ; yahut küçük ve büyük yapılar bir aşırı gelebilirler: " kızı öpsem, darılır; öpmesem, kızar " . 3. 4. Tersine yapılı cümle çeşidi tek başına bir yapıdır (3.-1.), burada cümlenin fiil ve kelimelerinin sırası tersindedir (fiil önce diğer kelimeler arkadan gelir) : "darılma bana ! " ; "bırak şu iti kendi haline!". Öyle görülüyor ki tersine yapılı cümleler sadece emir sıgalarına has; mamafih bazı kelimeler normal yapı sonu fiillerinden sonra kullanılabilir :
doi:10.1501/dtcfder_0000000665 fatcat:7pelod5pkfh7xma53uywsnvp5m