BAYRAKLI KAZISI ÖN RAPOR

Ekrem AKURGAL
1950 Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi  
Giriş Eski İon kültürünün edebiyat, felsefe, tarih ve müsbet ilimler sahasına ait bilgimiz yazılı kaynaklar sayesinde oldukça tatmin edici bir durumda olduğu halde, bugünkü dünya medeniyetinin beşiği olan bu bölgedeki insanların şehirleri, evleri, güzel sanat eserleri ve günlük hayatı hakkında bildiklerimiz pek azdır. Bu, söz konusu olan bölgedeki en eski Yunan devirlerine ait toprak altı kalıntılarının henüz araştırılmamış olmasından ileri gelmektedir. Ephesos ve Miletos gibi Yunan
more » ... i Yunan merkezlerinin eski Hellen çağına tesadüf eden devirleri yalnız toprak üstünde olan eserler dolayısiyle incelenmiş, toprak altında saklı duran kalıntıları ise, bir iki sondajdan ibaret küçük kazılar bir tarafa bırakılırsa, henüz etraflı bir araştırmaya tabi tutulamamıştır. Zaten Anadolu'da Eski Hellen çağı tabakaları şimdiye kadar yalnız Aiolis'deki Larisa'da sistematik bir kazı ile incelenmiştir. Fakat Larisa'da meydana çıkarılan mimarî eserler ne kadar önemli ve güzel, orada elde edilen vazolar ne derece yüksek kalitede olursa olsun, söz konusu olan merkezin Yunan tarihindeki ehemmiyetinin azlığı, onun Batı Anadolu Yunan âleminin hakikî çehresini aksettirmekten uzakolduğuna şüphe bırakmamaktadır. Kaldı ki Larisa'da Eski Hellen çağının yalnız 7. asra tesadüf eden zamanına ait kalıntılar bulunmuş 8. 9. asırlara ve daha eski Yunan devirlerine ait hiç bir eser ele geçmemiştir. Bu Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 1 Orta Anadolu'da en yeni Khalkolitik buluntu olan Güllücek eserleri için bk. H. Koşay ve M. Akok, Belleten XII, 1948, s. 471-487; W. Lamb, Iraq XI, 1949, s. 195 v. d. 2 Hamit Koşay ve Hakkı Gültekin, AJA 1949, s. 197, lev. 39 -40. Batı Anadolu'nun tarihöncesi durumu için bk. Bittel, Kleinasiatische Stüdien s. 127 v.d BAYRAKLI KAZISI 5 miğine ait tabaka tarihî devirlerde tahrip edilmiş bulunduğundan ihtiva ettiği çanak çömlek tarih tesbiti için işe yaramamıştır. Bayraklı II seramiği (Lev. VIII) çarkta yapılmış tek renkli seramik olup biri kırmızı öteki gri olmak üzere birbirine çok yakın iki nevi arzeder. Şekil çeşidi pek azdır. Hemen hemen tabak ve kâse biçimindeki kaplardan ibarettir. Hamur kaba olup parıldayan mika zerreleriyle doludur. Satıh hemen hiç perdahlanmamıştır ve pürüzlüdür. Bazı örneklerde parıldayan mika zerrelerinin çoğaltılmış olması ile kaplara yaldızlı bir görünüş kazandırılmıştır. Söz konusu olan bu Bayraklı tabak ve kâseleri diyagonal olarak oturtulmuş olan kemer şeklindeki kulpları, yassı ve diyagonal ağız ke narları, etbeni şeklindeki kabarıklıkları, omuz veva karın üzerinde ke sin profil teşkil eden gövde yapıları ile Eski Hitit İmparatorluğu dev rinde meydana çıkmış olan Orta Anadolu seramiğinin geleneğindedirler. Bayraklı seramiğinin altıncı Troia, orta-geç Thermi eserleri ve nihayet Larisa buluntuları ile olan yakınlığı da çok büyüktür. Bir iki Bayraklı kap parçasında görünen ve ancak yarısı kalmış olan kabartma halindeki kulp şekilli süsün çok yakın bir benzeri Eski Hitit İmparatorluğu devrine ait bir Kültepe kabında bulunmaktadır ve ancak Kültepe eserini gördükten sonradır ki Bayraklı kabındaki ka bartma süsün bir kulp ifade ettiği kesin olarak söylenebilir 3 . Aynı şekildeki, kabartma kulplara benzeyen kabarıklı süsler Troia II-V taba kalarında çıkan seramik arasında 4 , Thermi'nin orta-geç bronz çağı eserlerinde 5 ve nihayet Boğazköy buluntularında 6 da vardır. Büyük bir etbeni şeklindeki kabarıklıkların kulp üzerinde, gaga veya ağız üzerinde bulunması ise Kültepe, Alişar 7 , Kusura 8 , Thermi 9 ve Troia'da 10 da aynen mevcuttur. Gövde yapısı bakımından da Hitit seramiği ile benzerlik çok büyük tür. Boyun veya karın üzerindeki keskin profiller (Lev. VIII) gerek eski Hitit İmparatorluğu ve gerekse Büyük Hitit İmparatorluğu seramiğinde aynı şekilde tekerrür eder 11 . Bilhassa Karaoğlan malzemesi içinde çok 3 Gelb. HHM Lev. 65 nr. 43; Türk Tarih, Arkeologya ve Etnografya Dergisi I, 1933, s. 73; Bossert, Altanatolien 404 ve s. 43. Bu kabartma süsün bir kulp olduğu meselesi için bk. Bossert, Altanatoiien s. 43, nr. 404. 4 Schmidt Trojanische Altertümer s. 20, Abb. ( Nr. 417 ) , s. 21 Abb, ( Nr. 434 ) . S. 35, Abb. (nr. 638 ). 5 Lamb, Thermi Lev. 47 şek. 9. 6 MDOG, 75, 1937. Lev. 75 ( orta sırada soldan üçüncü kap ) . 7 v. d. Osten Alishar 1930 -32, s. 135, şek. 176 (e 26 ) s. 141, şek. 182. 8 Lamb, Archaeologia 86, Lev. VIII, 10; s. 28 şek. 10 nr. 4, 5. 9 Lamb, Thermi, Lev. 19 b ( Middle and late bronze age ) . 10 Schmidt, Trojanische Altertümer, s. 153 -154, Nr. 3130, 3131, 3139, 3140. 11 MDOG, 74, 1936, s. 55, Şek. 3 veya Bittel, Yazıhkaya s. 172 şek. 3-4. s. 70 nr. 7, 11, 14; Bittel, Boğazköy, Kleinfunde Lev. 25 Şek. 3-4. 12 Karaoğlan buluntuları henüz neşredilmemiştir. Makale sahibi Fakültemiz Arke oloji Enstitüsündeki etüdlük parçalara göre konuşmaktadır. Karaoğlan eserleri hakkında özet bilgi için bk. R. O. Arık. AA, 1939, s. 208 -222. 13 Schmidt, Trojanische Altertümer, s. 153 şek. ( Nr. 4106, 3112, 3114). 14 Boehlau, Schefold, Larisa III Lev. 3, şek. 1. 15 Lamb, Thermi, s. 137 şek . 1 a, 2 -4, s. 139 şek. 40 nr. 3, 6, 8 . 16 v. d. Osten Alishar 1930 -32 II, s. 128, Şek, 169. 17 Bıttel, Kleinfunde Lev. 23 nr. 3. 18 Schmidt, Trojanische Altertümer. s. 154, şek. ( Nr. 3137 ) . 19 Boehlau, Schefold Larisa III, Lev. 3, şek. 15. 20 Lamb, Thermi Lev. 44, şek. 1-4 ( Orta-geç bronz çağı ). 21 Schmidt, Trojanische Altertümer s. 153, nr. 3106. 22 Lamb, Thermi s. 137 şek. 39, nr. 2, 4, şek. 40 nr, 7, 8, 17, Lev. 44 nr. 1 a, Lev. 46 nr. 6 a, 9 a. 23 Bilhassa Karaoğlan seramiği arasında yakın örnekler mebzuldür. 24 Yalnız şunu kaydetmek lâzımdır ki, Hitit seramiğinin başlıca özelliklerinden biri olan ve kabın sathını kaplayan boya astar Bayraklı seramiğinde mevcut değildir. BAYRAKLI KAZISI . 7 1 Weickert, Bericht über den VI. Internarionalen Kongress für Archaologie Lev. 25 (Solda üstteki ve onun altındaki parça). 2 Doğu Yunanistan'da ve Anadolu'da, çeşitli safhalara ait jeometrik stilde seramik için bak. Rumpf, Jdl, 1933, s. 65 hş. 2; Sardes'te bulunmuş jeometrik parçalar için bk. Hanfmann, AJA. 1945 s. 578. Assarlık eserleri için bk. Kunze KB, s. 124, burada Kunze Larnakes parçalarını orientalisaat devre kadar indirir. Assarlık'ta bulunmuş seramik için: Forsdyke, Cat. of Vases I, 1, s. 218 şek. 308 Nr. 1108 1-2. (Protojeo metrik) Troia'da jeomettik stil seramik hakkında Schefold güzel müşahedeler ileri sürmektedir. Jdl, 1942 s. 136. Bununla beraber Anadolu'nun jeometrik devir seramiği 1 61 Payne, Necrocorinthia, s. 76. 62 İbid. s. 77, hş. 2. 63 İbid. Lev. 15, şek. 4, 5, 10 ve Lev. 24 şek. 1. 64 Pf uhl. Muz, şek. 66; Geschichte des Kunstgevverbes, herausgegeben von Bossert, s. 179 şek. 3. 65 Amyx, Corinthian Vases in the Hearst Colleetion at San Simeon, University of California Publication in Classical Archaeology vol. 1, No. 9, s. 220. 66 İbid. s. 220 ve hş. 88. 67 Robertson, JHS, 60, 1940, s, 16-17 ve 21. 68 İbid. s. 21. 69 İbid. s. 8 v. d. BAYRAKLI KAZISI 21 157 Reber, Die phrygischen Feisendenkmaler. Lev. 3-8; Bossert, Altanatolien
doi:10.1501/dtcfder_0000000269 fatcat:vrjz67j4sjb4xpfserhsg74wfe