Twórca potęgi. Uwagi nad książką Rafała Wiktora Kowalczyka

Marek Krzymkowski, Piotr M.
2020 Zapiski Historyczne  
Nakładem Wydawnictwa Naukowego "Śląsk" ukazała się praca Rafała Wiktora Kowalczyka Era Fryderyka II. Narodziny pruskiej potęgi gospodarczej w XVIII stuleciu. Recenzentami wydawniczymi tej publikacji są Wiesław Puś i Jerzy Szczepański. Praca składa się z sześciu rozdziałów. W pierwszym z nich, zatytułowanym Trudne początki pruskiej potęgi. Rządy poprzedników Fryderyka II, wspomniani zostali władcy z dynastii Hohenzollernów -Jan Zygmunt i Fryderyk Wilhelm I (Wielki Elektor). Poza tym zawarto w
more » ... rozdziale wzmianki o Generalnym Dyrektorium, nazywanym Generalnym Dyrektoriatem, o administracji ceł i akcyz, o armii, gospodarce solnej i sieci komunikacyjnej, przy czym głównie w odniesieniu do działalności Fryderyka II. Drugi rozdział (Podstawa pruskiej potęgi -Śląsk) poświęcony został rozwojowi górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku oraz rozwojowi linii komunikacyjnych na Śląsku. W rozdziale trzecim mowa jest m. in. o problemach Hamburga i Amsterdamu jako centrów finansowych w drugiej połowie XVIII w., o bankowości Prus, o rozbudowie linii komunikacyjnych, wydobyciu soli i handlu nią, o gospodarce Śląska, o kolonizacji, o zmianach w rolnictwie, odbudowie zniszczeń po wojnie siedmioletniej, o administracji ceł i akcyz, monopolu tabacznym, zmianach w sytuacji chłopów i stosunku króla do wyznań. W rozdziale czwartym, zatytułowanym Konfrontacja zostało podanych m. in. szereg liczb związanych z Francją w czasach ancien régime'u i okresie napoleońskim, sformułowano także tezę, że Prusy za Fryderyka II prześcignęły gospodarczo Francję. W rozdziale piątym (Ziemie * Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, mkrzymkowski@o2.pl * Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, pmpilar@amu.edu.pl Nadesłany 26.05.2020; Zaakceptowany 15.06.2020 w w w . z a p i s k i h i s t o r y c z n e . p l 180 M a r e k K r z y m k o w s k i , P i o t r M . P i l a r c z y k [404] polskie -gospodarczy sukces Prus) mowa jest o organizacji administracji na ziemiach polskich włączonych do Prus w wyniku rozbiorów, o organizacji armii w Prusach i jej zaopatrzeniu, wydobyciu soli i handlu nią na ziemiach polskich zaboru pruskiego, o produkcji sukna i wyrobów z wełny tamże, o obciążeniach finansowych ludności zamieszkującej dawne ziemie polskie włączone do Prus, zmianach w organizacji wymiaru sprawiedliwości, zmianie sytuacji Żydów na ziemiach polskich zaboru pruskiego, napływie ludności niemieckiej na te ziemie, polityce monetarnej na ziemiach polskich i melioracji. W ostatnim rozdziale: Epilog rządów Fryderyka II lata 1786 -1806. Czasy Fryderyka Wilhelma II i Fryderyka Wilhelma III omówione zostały pokrótce: stosunek Fryderyka Wilhelma II do wydobywania soli na ziemiach polskich, zmiana sytuacji chłopów, przeznaczenie przez Fryderyka Wilhelma III pewnych środków dla kolonistów. Praca nie jest obszerna jak na tak sformułowane w tytule zagadnienie badawcze. Liczy 296 stron formatu A5, z czego zasadnicza część obejmuje jedynie ok. 210 stron. Resztę stanowią indeksy, bibliografia, zdjęcia i bardzo obszerne streszczenia w pięciu językach: angielskim, francuskim, rosyjskim, ukraińskim i niemieckim. Trudno określić, jaki charakter ma konstrukcja pracy. Z całą pewnością jest to układ chaotyczny. Próba opisania struktury tej publikacji jest trudna chociażby ze względu na ciągłe powtórzenia tych samych danych i tez w różnych częściach pracy. Z jednej strony jest to więc układ chronologiczny (rozdziały pierwszy i szósty), z drugiej natomiast geograficzny (rozdziały drugi -Śląsk, piąty -ziemie polskie i rozdział czwarty zatytułowany, nie wiadomo dlaczego, Konfrontacja, poświęcony gospodarce francuskiej). Trudno również określić przedmiot recenzowanej książki. Autor we wstępie do tej publikacji stwierdza, że "stanowi próbę ukazania reform gospodarczych i finansowych Królestwa Prus w drugiej połowie XVIII stulecia do roku 1806. Reform związanych z Fryderykiem II, zwanym później Wielkim" (s. 11). Już z powyżej zrelacjonowanej zawartości książki wynika, że jej treść nie odpowiada temu, co R. W. Kowalczyk określił jako cel pracy. Od razu widoczna jest też sprzeczność pomiędzy tak określonym zakresem chronologicznym pracy a jej tytułem, z którego wynika, że obejmuje ona okres do roku 1800, kiedy wiek XVIII się skończył. W rzeczywistości terminus ad quem jest nie do ustalenia, gdyż narracja wybiega często aż po pierwszą wojnę światową. To wszystko sprawia, że jakakolwiek próba oceny recenzowanej pozycji jest poważnym wyzwaniem. Postanowiliśmy spróbować najpierw zweryfikować podstawowe tezy, które płyną z książki R. W. Kowalczyka, by potem wskazać różne wewnętrzne sprzeczności tego dzieła. Kolejno omówione zostaną kwestie warsztatowe i metodologiczne -literatura, źródła i sposoby korzystania z nich przez autora. Wreszcie poruszone zostaną kwestie językowe, a na koniec zostaną przedstawione zawarte w pracy powtórzenia.
doi:10.15762/zh.2020.21 fatcat:4uctktykbjdrzpwhtiuvg2obyy