Sztuka jako narzędzie społecznej inkluzji. Perspektywa socjologiczna

Katarzyna Niziołek
2014 Pogranicze Studia Społeczne  
Sztuka jest po stronie uciśnionych. Pomyśl zanim wzdrygniesz się na upraszczające dictum i jego heretycką definicję wolności sztuki. Bo jeśli sztuka oznacza wolność ducha, jak może istnieć wśród uciskających?" [E. Wharton, za: Clover, Stalker 2007: 3, tłum. KN]. SzTuKa jaKo narzędzIe SPoŁecznej InKluzjI. PerSPeKTywa SocjologIczna 1 Perspektywa socjologiczna W świetle klasycznej teorii socjologicznej procesy ekskluzji i inkluzji społecznej wiążą się ze zjawiskiem zamykania się (ang. closure)
more » ... (ang. closure) klas społecznych i grup statusowych. Koncepcję tę wprowadził do socjologii Max Weber, jeden z prekursorów tej nauki, a w późniejszym okresie rozwijali ją m.in. Anthony Giddens, Frank Parkin i Raymond Murphy. Według Webera zamykanie się jest środkiem ograniczenia ruchliwości społecznej i reprodukcji szans życiowych. Dlatego stanowi podstawę nierówności społecznych o różnym charakterze: materialnym, prestiżowym i politycznym, ale także rasowym, etnicznym, kulturowym, płciowym (gender) czy geograficznym. Weber twierdził, że dowolna grupowa charakterystyka może być potencjalnie podstawą wykluczenia, jak również samowykluczenia (charakterystycznego np. dla współczesnych autorowi społeczności żydowskich) [Weber 1978: 43-46; także: Marshall 1998: 79; Domański 2004: 166-169]. Ujmując rzecz ogólnie, o zamykaniu się mówimy wtedy, gdy jedna zbiorowość odmawia innej dostępu do nagród materialnych i społecznych (afiliacji, 1 Artykuł przygotowano w ramach projektu badawczego "Sztuka społeczna w Polsce. Badanie jakościowe", realizowanego w latach 2010-2012 w związku z pracą doktorską Sztuka społeczna. Obywatelski wymiar działań społeczno-artystycznych i sfinansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki. Wykorzystano w nim fragmenty rozprawy doktorskiej. Katarzyna Niziołek 42 uznania, prestiżu) opierając się na kryteriach (fizycznych lub społecznych), które jednocześnie stara się ideologicznie usprawiedliwić (uprawomocnić). Mechanizm ten kształtuje i podtrzymuje m.in. relację dominacji -podporządkowania, większości -mniejszości. Rewersem tego zjawiska, określanego także jako monopolizacja przywilejów, jest uzurpacja dostępu do tychże przywilejów przez grupę podporządkowaną (wykluczaną, marginalizowaną). Uzurpacja nie jest działaniem indywidualnym, lecz zbiorowym; przybiera postać protestów, ruchów społecznych, a w skrajnym przypadku -rewolucji. Jest zatem siłą demokratyzującą [por. Parkin 1979]. W ujęciu tym uwagę zwraca dynamiczny, a nie statyczny charakter struktury społecznej -wyłaniającej się z ciągłego napięcia pomiędzy przeciwstawnymi procesami ekskluzji i inkluzji, gdzie pierwsza oznacza zdolność (władzę) narzucania społecznych podziałów i hierarchii, a druga ich przekraczania, uwalniania się od obowiązującej logiki wykluczenia, emancypacji. Strategie zamykania dostępu do zasobów i szans życiowych opierają się na rywalizacji aktorów (agentów) społecznych i ich wzajemnie dyskryminujących praktykach, a nie są wyrazem utrwalonej struktury społecznych pozycji. Są społecznymi działaniami, poprzez które struktura społeczna się reprodukuje (odtwarza, zachowuje ciągłość) i przez które może być zmieniana. W ujęciu socjologicznym ekskluzja i inkluzja społeczna są zatem podstawowymi mechanizmami strukturyzacji społeczeństwa, zarówno w wymiarze pionowym (stratyfikacji, uwarstwienia), jak i poziomym (relacji, podziałów i dystansów międzygrupowych, w tym międzykulturowych). Odnoszą się do procesów zamykania (się) i otwierania (się) struktur społecznych: grup statusowych, zawodowych, etnicznych i innych, stopnia przenikalności ich granic. Choć inkluzja jest procesem o kierunku przeciwnym do ekskluzji, nie polega na jej prostym odwróceniu -wkluczaniu wykluczonych czy też ich odzyskiwaniu dla społeczeństwa (resocjalizacji). Kwintesencją inkluzji jest społeczna transformacja polegająca na zmianie w obszarze reguł i praktyk społecznej ekskluzji i/lub uzasadniających je wyobrażeń 2 . W terminologii socjologicznej istnieją co najmniej trzy sposoby rozumienia społecznego wykluczenia. Pierwsze dotyczy praw i ich ograniczeń. Wiąże więc procesy ekskluzji z funkcjonowaniem społeczeństwa obywatelskiego. Drugie odnosi się do społecznej izolacji, kategorii anomii (rozchwiania normatywnego) i problemów społecznej integracji (kryzysu społecznej solidarności). Trze-2 Transformacja może polegać np. na zastąpieniu kolektywnych kryteriów ekskluzji kryteriami indywidualnymi. Podstawą wykluczenia przestaje być wówczas przynależność do danej grupy czy kategorii społecznej (np. rasowej, etnicznej, płci), a stają się cechy jednostkowe, takie jak: wiedza, umiejętności, doświadczenie, zasługi, zdolności. Sztuka jako narzędzie społecznej inkluzji. Perspektywa socjologiczna 43 cie oznacza skrajną marginalizację, szczególnie w kontekście społeczeństwa wielokulturowego [Marshall 1998[Marshall : 2013. Marshall Wolfe wyróżnia aż sześć dystynktywnych wymiarów wykluczenia społecznego: 1. z dostatecznego poziomu bytowania (np. z powodu utraty pracy, zdrowia, sprawności); 2. ze świadczeń socjalnych (z powodu wycofywania się państwa z funkcji opiekuńczych); 3. z kultury konsumenckiej (z powodu względnego ubóstwa); 4. z politycznego wyboru (z powodu niedorozwoju struktur obywatelskich i kultury uczestnictwa); 5. z sieci organizacji obywatelskich i ze społecznej solidarności (z powodu dezintegracji społecznej, atrofii wspólnotowych więzi społecznych); 6. z rozumienia tego, co się dzieje (z powodu szybkiego tempa rozwoju technologicznego i przyrostu informacji) [Wnuk-Lipiński 2005: 273-274]. Nie można też zapominać, że różne rodzaje wykluczenia kumulują się. Wykluczenie społeczne jest więc pojęciem szerokim, uwzględniającym różne obszary partycypacji, solidarności (więzi) i dostępu, odnoszącym się tak do sfery materialno-bytowej, jak społecznej, kulturowej i politycznej. W tym kontekście inkluzja społeczna łączy się z powszechnym, zbiorowym (kolektywnym) uczestnictwem, a jej miarą jest aktywność obywatela jako członka wspólnoty. Nie dotyczy podklasy, ale wszystkich członków i członkiń społeczeństwa. Ostatecznym środkiem inkluzji społecznej jest więc demokracja, rozumiana nie w kategoriach systemu politycznego, ale sposobu organizacji życia społecznego we wszystkich jego wymiarach, którego podstawę stanowi równość możliwości (szans życiowych) 3 . Działanie demokracji [...] polega zarazem na zmniejszaniu odległości między różnymi pozycjami w ramach społecznej struktury i na redukcji samej ich trwałości. Najprościej mówiąc, demokracja sprzyja egalitaryzacji i społecznej ruchliwości. Można wręcz powiedzieć, że nie jest niczym innym niż związkiem tych dwóch procesów. W tym sensie stanowi dekonstrukcję stabilnej struktury społecznej, zakładającej określoną hierarchię lub określony system dystrybucji podstawowych dóbr. Jest tym, co kwestionuje i rozsadza każdy taki system, tym, co wymusza jego ciągłą restrukturyzację [Kowalska 2010: 105].
doi:10.15290/pss.2014.23.02 fatcat:djibesfbbzfgdcmzvrezbjasvi