YETİŞKİN DİLİ SÖZLÜ ANLATI METİNLERİNDE ZAMAN BELİRTECİ - HÂL TÜRÜ ETKİLEŞİMİ

Seda GÖKMEN
1971 Dil Dergisi  
Özet Bu çalışmanın amacı, Türkçedeki zaman belirteçleri(temporal adverbials)'ni, zaman belirteçleri için önerilmiş sınıflama açısından ele alarak, bu tür belirteçlerin bir tümce içinde yer alan eylemin sözcüksel görünüş(lexical aspect)'ünü belirlemedeki etkilerini yetişkin dili sözlü anlatı verisi üzerinden sorgulamak ve zaman belirteci türlerinin hangi hâl türleri(situation types)'yle kullanıldıklarına ilişkin betimlemeye dayalı bir öntür(proto-type) oluşturmaktır. Bu amaç çerçevesinde
more » ... erçevesinde ulaşılan en temel sonuç, yetişkin dili ve çocuk dili sözlü anlatı metinlerine dayalı veri tabanında en çok kullanılan belirteç türü zaman odaklı belirteçlerdir. Ayrıca, bu belirteç türü, bütün hâl türleri ile yüksek kullanım sıklığı sergilemektedir. Bu sonuç edinim hiyerarşisi ve kullanım hiyerarşisi arasında koşutluk olduğunu göstermektedir. Anahtar sözcükler: anlatı, zaman belirteci, hal türü, durum, edimsellik, tamamlama, bitirme. THE INTERACTION OF TEMPORAL ADVERBIALS AND SITUATION TYPES IN NARRATIVE TEXTS Abstract The aim of this study is to analyze the temporal adverbials in Turkish in terms of to determine the effects of these adverbials on the verb functioning as the predicate of these sentence using the spoken adult data and to define a proto-type depending on the situation types that one used with the temporal adverbials. With this purpose in mind with respect to these aims, the basic conclusion to be achieved is that the most frequent adverbials to be used within the spoken narrative texts of adult language and child language data are the temporal adverbials. In addition to that, this kind of adverbials occur frequently with all situation types. This conclusion makes it appearent that there is a conditionality between the acquisition hierarchy and the competence hierarchy. Giriş Bu çalışmanın amacı, Türkçedeki zaman belirteçleri (temporal adverbials)'ni, zaman belirteçleri için önerilmiş sınıflama açısından ele alarak, bu tür belirteçlerin bir tümce içinde yer alan eylemin sözcüksel görünüş (lexical aspect)'ünü belirlemedeki etkilerini yetişkin dili sözlü anlatı verisi üzerinden sorgulamak ve zaman belirteci türlerinin hangi hâl türleri situation types'yle kullanıldıklarına ilişkin betimlemeye dayalı bir öntür(proto-type) oluşturmaktır. Bu nedenle çalışmada, bir yandan Türkçedeki zaman belirteçlerinin içsel(inherent) görünümlerine dönük betimlemelere ulaşmak, diğer yandan da eylem-belirteç etkileşiminin yetişkin dilindeki düzenlenişini saptamak hedefi belirginleşmektedir. Zaman belirteçlerinin ve eylemlerin sözlüksel görünüşlerinin ulamlandırılması, Smith 1991'de yer alan görünüş kuramı (theory of aspect) ilkelerince yapılacaktır. Aksu-Koç (1993:55)'ta anlatı metin türünün, dilbilim alanında, ön plan-arka plan düzenlemesi ve zamansal bakış açısını belirtmekte kullanılan dil yapılarını incelemek üzere ele alınan bir metin türü olduğu belirtilmektedir. Bilindiği gibi anlatıda, olayların zamansal sıraya göre dizilmesi ve aktarılmak istenen bilginin bir tema çerçevesinde yapılması söz konusudur. Bu aktarımın gerçekleşiminde de dilbilgisel bir ulam olan belirteçler, zamansal ve uzamsal düzenlenişi göstermede önemli bir rol üstlenmekte ve metin sürücü(text driver) işlevinde kullanılmaktadırlar. Bu çalışmada zamansal düzenlenişi gösteren belirteçler sözlü anlatı metinleri bağlamında incelenecek, zaman belirteçlerinin yetişkin dilindeki görünümlerine ve hâl türleri ile etkileşimlerine ilişkin özellikler, yalnızca bu çalışmanın örneklemi adına betimlenecek ve yukarıda belirtilen amaç doğrultusunda aşağıdaki şu sorulara yanıt aranacaktır: 1. Türkçede zaman belirteçlerinin kullanımında belirli bir sıralılık ilişkisi var mıdır? 2. Yetişkin dili verisinden hareketle, hangi tür zaman belirteçleri hangi hâl türü içinde yer alan eylemlerle kullanılmaktadır ve Türkçede belirteçlerin bir eylemin hâl türüne ne türden kısıtlamaları vardır? 3. Yetişkin dilinde zaman belirteci kullanımlarının sözcüksel çeşitlenişi ne düzeydedir? Yukarıda değinilen sorular çerçevesinde daha önce çocuk dili bağlamında ulaşılan bulgularla, yetişkin dilinde sözlü anlatı metinlerine dayalı veri tabanının bir karşılaştırması yapılacaktır. Böylelikle çocuk dilinde sözcüksel görünüş ve zaman belirteci kullanımının, yetişkin dili için bir öntür gösterip göstermediği sorgulanacaktır.
doi:10.1501/dilder_0000000019 fatcat:6ljqu6ticng45bem3bfmaxh7ju