Kupno i sprzedaż zwierząt domowych w polskiej kulturze ludowej

Olga Kielak
2020 Literatura Ludowa  
KUPNO I SPRZEDAŻ ZWIERZĄT DOMOWYCH W POLSKIEJ KULTURZE LUDOWEJ Zwierzęta z gospodarskiego obejścia (bydło, konie i owce) 1 były na polskiej wsi jednym z towarów najczęściej kupowanych i sprzedawanych. Echa dawnych transakcji handlowych pobrzmiewają w ogólnopolskiej i gwarowej leksyce. W polszczyźnie gwarowej znajdziemy np. nazwy handlarzy trudniących się sprzedażą określonych zwierząt: koniarz 'handlarz koni' (powsz.), wieprznik 'handlarz nierogacizny' (Karł SGP 6/114), świnkorz (SCiesz 297)
more » ... orz (SCiesz 297) 'handlarz świń', kożusznik 'handlarz kóz' (Karł SGP 2/460), baraniarz 'człowiek zajmujący się zabijaniem owiec i handlem owcami' (SGP PAN 1/377). W leksyce gwarowej zachowały się nazwy drobnej opłaty, którą podczas zakupu zwierzęcia kupiec przekazywał sprzedającemu lub jego parobkowi: rogowe (K 48 Ta -Rz 286, Karł SGP 5/31), chwostowe (SGP PAN 4/191, por. chwost 'ogon' Karł SGP 1/211)przy zakupie bydła rogatego, ogonkowe (K 4 Kuj 274)przy zakupie krowy lub świni, kopytkowe (K 48 Ta-Rz 286), kantarowe, oduzdne czy uździenne (Karł SGP 2/303) -przy zakupie konia. Z realiami kupna i sprzedaży związanych jest wiele ogólnopolskich frazeologizmów, m.in.: wyjeżdża jak z łysą/ślepą kobyłą na targ/jarmark [= popisuje się, wyrywa się z czymś bezwartościowym] (NKPP kobyła 25); zachciało jej się jak starej kobyle do Królewca [= w Królewcu odbywały się słynne targi końskie] (NKPP Królewiec 2). Rekonstrukcja transakcji kupna i sprzedaży zwierząt domowych w polskiej kulturze ludowej, której zarys zamierzam zaprezentować 2 , byłaby jednak niemożliwa bez sięgnięcia po dane przyjęzykowe, tj. przyjęte i obowiązujące zachowania, praktyki, obrzędy, przekonania i wierzenia (Bartmiński 2010), które, na co wskazywała S. Niebrzegowska-Bartmińska, potwierdzają i weryfikują dane innego typu (systemowe, tekstowe, ankietowe) oraz wzbogacają i dopełniają opisy rekonstruowanych wyobrażeń (Niebrzegowska-Bartmińska 2017: 24). W artykule za podstawę materiałową przyjęłam więc nie tylko dane językowe, ale także folklorystyczne oraz etnograficzne, tak, jak jest to praktykowane w pracach lubelskich etnolingwistów. Wykorzystując metodologię wypracowaną na użytek Słownika stereotypów i symboli ludowych (dalej: SSiSL), omówię poszczególne aspekty 1 Określenie interesujących mnie zwierząt jako "domowych" lepiej oddaje sposób myślenia o nich użytkowników polszczyzny (zwłaszcza ludowej). Opisywane zwierzęta zamieszkują granice gospodarstwa i nie stanowią zagrożenia dla człowiekaw przeciwieństwie do zwierząt dzikich, nieudomowionych, niebezpiecznych, zamieszkujących obcą, niebezpieczną przestrzeń (np. wilka, niedźwiedzia, lisa). Niegdyś były dosłownie "domowe", ponieważ zimą pomieszkiwały w jednej izbie wraz z ludźmi, ogrzewając domowników swoim ciepłem. Dla dawnego mieszkańca wsi były czymś więcej niż tylko "zwierzętami gospodarskimi" hodowanymi w określonym celu -aby pozyskać z nich mleko, wełnę czy mięso, wykorzystać w pracy na roli; były członkami wspólnoty, po których stracie płakano tak samo jak po stracie dziecka; członkami rodziny, z którymi żegnała się panna młoda odjeżdżająca po ślubie do domu męża (zob. Kielak 2018b, 2019). 2 Zagadnienia dotyczące kupna i sprzedaży zwierząt nie mają zbyt obszernej literatury przedmiotu. Zdawkowe informacje na ten temat pojawiają się w artykule hasłowym A. Płotnikovej pt. Skotovodstvo, zamieszczonym w 5 tomie moskiewskiego słownika Slavjanskie drevnosti. Ètnolingvističeskij slovar'. Kwestie związane z nazewnictwem rytualnego poczęstunku po sprzedaży zwierzęcia w interesujący sposób opisał Anatolij F. Žuravlov (1984). Na gruncie polskim ludowe zabiegi magiczne związane z kupnem i sprzedażą (oraz pożyczaniem) zwierząt domowych dość dobrze zreferował niemal sto lat temu etnograf Eugeniusz Frankowski. W artykule rozważania Frankowskiego wzbogacone zostały o przykłady późniejsze, pochodzące z drugiej połowy XX wieku; niektóre ze stawianych przez niego tez zostały przeze mnie osłabione, inne -znalazły nowe odczytanie.
doi:10.12775/ll.4-5.2019.008 fatcat:5zbvetvwobg35g3le23uy2xmva