Phylogenetic relationships of some populations of edible nest swiftlet Aerodramus fuciphagus (Thunberg, 1812) on islands and mainland in Vietnam

Ho Thi Loan, Nguyen Giang Son, Dang Tat The, Nguyen Lan Hung Son
2015 TAP CHI SINH HOC  
Mối quan hệ di truyền của một số quần thể chim yến 1 Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, *htloanns@yahoo.com.vn 2 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội TÓM TẮT: Chim yến tổ trắng ăn được, Aerodramus fuciphagus (Thunberg, 1812), là loài tạo ra tổ hoàn toàn bằng nước bọt được con người khai thác với giá trị kinh tế cao. Trước năm 2003, ở Việt Nam chỉ ghi nhận một phân loài chim yến A. f. germani làm tổ trong hang trên một số đảo. Sau năm 2003, khoảng gần 2.000 cặp chim yến được phát hiện sinh sống
more » ... hiện sinh sống trong 10 ngôi nhà ở 7 thành phố của Việt Nam. Ngày nay, chim yến đến sinh sống trong nhà nuôi yến trên đất liền ở hầu hết các tỉnh từ Cà Mau trở ra Thanh Hóa. Kết quả phân tích trình tự một phần gen cytochrome b có chiều dài 606 bp của 43 mẫu chim yến cho thấy, các quần thể chim yến cư trú ngoài đảo (chim yến đảo) thuộc phân loài Aerodramus fuciphagus germani và chim yến làm tổ trong nhà ở đất liền (chim yến nhà) thuộc phân loài A. f. amechanus. Giữa hai phân loài này có sự khác biệt về di truyền trung bình 1,9%. So sánh phân tích di truyền cho thấy, quần thể yến nhà A. f. amechanus ở Việt Nam có sự tương đồng với các quần thể phân loài chim yến này ở Malaysia và Thái Lan. Kết quả này cho thấy khả năng có sự di cư của quần thể này từ vùng phân bố gốc lên dần phía bắc và tới Việt Nam. Từ khóa: Aerodramus fuciphagus, chim yến, gen cytochrome b, mối quan hệ di truyền. MỞ ĐẦU Chim yến tổ trắng ăn được hay yến hàng, Aerodramus fuciphagus (Thunberg, 1812), có 8 phân loài phân bố ở khu vực Đông Nam Á, đảo Hải Nam (Trung Quốc) và đảo Nicobar và Adaman của Ấn Độ [3]. Tổ của chim yến được làm hoàn toàn bằng nước bọt và được một số nước châu Á sử dụng như một thực phẩm bổ sung có giá trị kinh tế cao. Trước năm 2003 ở Việt Nam chỉ ghi nhận một phân loài chim yến A. f. germani (Oustalet, 1876) làm tổ trong hang trên một số đảo (chim yến đảo) [12]. Mẫu chuẩn của phân loài này thu được ở Côn Đảo [5]. Năm 2003, tại Việt Nam đã phát hiện khoảng gần 2000 cặp chim yến sinh sống trong 10 ngôi nhà (chim yến nhà) ở 7 thành phố của Việt Nam [12]. Ngày nay, chim yến đến sinh sống trong nhà trên đất liền ở hầu hết các tỉnh từ Cà Mau trở ra tới Thanh Hóa [8]. Chim yến nhà khác chim yến đảo bởi một số đặc điểm về hình thái như màu sắc lông ở phần hông, chiều dài cánh, trọng lượng cơ thể [12], dựa trên những sai khác về hình thái các tác giả dự đoán chim yến nhà thuộc phân loài A. f. fuciphagus. Ngày nay, chỉ thị phân tử được sử dụng rộng rãi để định danh loài, xác định mối quan hệ phát sinh loài và quần thể địa lý của loài. Hệ gen ty thể thích hợp để định loại chim yến, đối với gen Cytb, mối quan hệ di truyền giữa các phân loài trong giống Aerodramus khoảng 2% và trong cùng một phân loài khoảng 0,5% [13, 16] . Ở Việt Nam, kết quả nghiên cứu của Đặng Tất Thế và nnk. (2007) [15] cho thấy, khoảng cách di truyền giữa chim yến nhà và chim yến đảo ở mức phân loài (từ 1,6-1,9%). Dựa trên trình tự gen của gen nhân GAPDH và gen Cytb, Lê Hữu Hoàng và nnk. (2014) [7] nhận định về mặt di truyền chim yến Việt Nam phân thành hai nhóm. Trong đó, quần thể chim yến đảo Khánh Hòa và Côn Đảo có khả năng là phân loài đặc hữu ở Việt Nam, quần thể chim yến ở Trảng Bom -Đồng Nai có thể có nguồn gốc từ phân loài A. f. vestitus, quần thể chim yến ở Kiên Giang có thể có nguồn gốc từ phân loài A. f. amechanus. Cả hai nghiên cứu này chưa định danh được hoàn toàn các mẫu nghiên cứu thuộc phân loài nào. Như vậy, vấn đề danh pháp khoa học có nhiều điểm chưa thống nhất. Trong nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng một phần gen Cytb thể để phân tích mối quan hệ di truyền giữa một số quần thể chim yến nhà và chim yến đảo. Đồng thời cũng tiến hành so sánh với các TAP CHI SINH HOC 2015, 37(2): 228-235
doi:10.15625/0866-7160/v37n2.5499 fatcat:fewapc64l5d2tdeljv7inlchiu