Paradoksy awangardowego zaangażowania. Milczenie artysty i rewolucja. Przypadek Aleksandra Wata

2019 Zagadnienia Rodzajów Literackich  
At the end of the 1920s Aleksander Wat quits publishing his literary texts and focuses on editorial and journalistic activity thus developing the model of a romantic "rigorist of action" created by Adam Mickiewicz. The purpose of this article is, first of all, to compare the ideological postulates of Mickiewicz and Wat regarding the relationship between language and action, as well as to demonstrate the convergence of their social and political background. Secondly -I will examine the
more » ... ic activity of Wat from the period of "Miesięcznik Literacki" (1929)(1930): analyze his critique of Futurism (as too "literary" and only apparently engaged) and a new formula of non-fiction (presented in essays devoted to the social role of reportage). avant-garde, Aleksander Wat, Adam Mickiewicz, engaged literature Tekst powstał w ramach projektu Style zachowań awangardowych (program Sonata 10, nr rej. 2015/19/D/HS2/01003) finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki. pergaminy i papiery zastępują naszą skórę [Michel de Certeau, Ekonomia piśmienna] W jaki sposób rewolucyjny gest mógłby realnie kształtować literaturę? Przybierałby zapewne postać literatury agitacyjnej, tendencyjnej, propagandowej: rewolucja dokonywałaby się zatem w treści, pozostając przy formie wyjątkowo konserwatywnej. Przykładem tego typu działania na polu awangardowym byłaby sztuka produktywistyczna, dzieje radzieckiego konstruktywizmu, zwrot ku literaturze proletariackiej, a następnie socrealistycznej (więcej na ten temat -zob. Groys 1992). Inną strategią wydaje się radykalizm formalny, polegający na performatywizacji słowa i literatury. Od lat dziesiątych dwudziestego wieku na arenę dziejów na szeroką skalę wkraczają manifesty ze swoją wyrazistą poetyką, przechwytywaną następnie przez same teksty artystyczne/poetyckie (zob. Puchner 2006). Poezja staje się intermedialnym projektem, wykorzystuje obraz, dźwięk czy teatralizację, aby wydobyć odbiorcę z jego strefy komunikacyjnego komfortu. Ten rodzaj "upolitycznienia" literatury (rozumiany w duchu myśli filozoficznej Jacquesa Rancière'a -zob. Rancière 2007) polega więc na stopniowym poszerzaniu pola ludzkiej świadomości i społecznej wrażliwości, rewolucjonizowaniu jego sposobu myślenia oraz życia codziennego. Istnieje jednak droga trzecia, radykalizująca wnioski wypływające z tej wskazywanej powyżej. Skoro bowiem zadaniem literatury staje się działanie, aktywizacja mas, zerwanie z autonomią komunikacji artystycznej, jej ostatecznym celem okazywałaby się autonegacja. Jak pisał Theodor W. Adorno w Teorii estetycznej: To, że sztuka musi dzisiaj poddawać się refleksji, znaczy tyle, że staje się świadoma swoich idiosynkrazji, że je artykułuje. W konsekwencji sztuka reaguje alergicznie na siebie samą; sumarycznym efektem określonej negacji, której dokonuje, jest negacja samej siebie. (Adorno 1994: 67-68) Negatywna siła myślenia awangardowego przekreśla granicę między słowem a czynem, a w obliczu realnie rozgrywającej się rewolucji społecznej czy politycznej wybiera milczenie jako strategię najbardziej wobec niej adekwatną. Odrzucający literackość i pozorność literatury pisarze stają się tym samym faktycznymi aktantami, uczestnikami realności: rezygnują z literatury rozumianej jako pozór, ale nie z języka rozumianego jako bezpośredni komunikat.
doi:10.26485/zrl/2019/62.2/4 fatcat:fyvcvx5u5jexretvgghoqzoi4m