GAZZÂLİ'DE BİLGİNİN MAHİYETİ SORUNU

Murat Kaş
2018 İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi  
İslam düşünce tarihinde İbn Sina'dan sonraki süreçte kavramsal-teorik düzlemde gerçekleşen değişim ve dönüşümün izini süren çalışmalarda bir şekilde Gazzâlî'ye (ö. 505/1111) atıf yapılması kaçınılmazdır. Gazzâlî'nin Meşşâî felsefeye yönelik meydan okumasının varlık (ontoloji), insan (psikoloji) ve bilgi (epistemoloji) açısından müteahhirîn dönemi kelam düşüncesine miras bıraktığı üç önemli tartışma konusu vardır: Nedensellik, soyut nefs ve zihnî varlık. Soyut nefs görüşünün kelam düşüncesinin
more » ... elam düşüncesinin bir parçası haline gelmesi, bilgi teorisinin de doğal olarak bu değişimden payını alıp almadığı sorusunu akla getirmektedir. Gazzâlî'nin, nefs teorisindeki dönüşümü bilgi teorisine taşıyıp taşımadığı sorusunu eksene alan bu makale iki iddiayı temellendirme amacı taşımaktadır: ı. Nefsin mücerred bir cevher olduğu fikrini kabul eden Gazzâlî'nin düşüncesini, salt kavramsal çerçeveyi dikkate alarak teknik anlamda zihnî varlığa referansla sorgulamak mümkün değildir. ıı. Bilginin tanımı söz konusu olduğunda, Gazzâlî'nin kullandığı kavramlar onun mana (misal) teorisini kabule yakın durduğu izlenimini vermektedir. Diğer taraftan bilginin zatî cins ve faslı içeren bir tanımını yapmanın çok zor olduğu görüşünü benimsemesi itibarıyla Gazzâlî, bilgiyi bir tür 'inkişaf' olarak gören yaklaşımı tercih etmektedir. Bu bağlamda önce Gazzâlî'nin soyut nefs teorisiyle ilgili tavrı ortaya konulacak, ardından bilgi ve tümeller sorunu bağlamında söz konusu iddialar temellendirilecektir. Abstract It is unavoidable for the studies which trace the conceptual-theoretical evolution and transformation in Islamic thought after Avicenna to refer to al-Ghazalî in a certain way. al-Ghazalî's challange to the peripatetic Islamic philosophy left three basic controversies concerned with ontology, psychology and epistemology to the philosophical theology of the mutaahhirîn period : Causality, abstract soul and mental existence. The fact that the idea of abstract soul became part of the Islamic philosophical theology after the reception brings the question of whether the theory of knowledge takes its share from this change to the mind. This article, which explore the question of whether al-Ghazalî carried the transformation in the theory of soul to the theory of knowledge, aims to base two claims: ı. Taking into account only the conceptual framework used by al-Ghazalî who accepts the view that the soul is a abstract substance, it is incorrect to evaluate his ideas with reference to the mental existence. ıı. The concepts used by Ghazalî give the impression that he is close to accepting image theory. On the other hand, he prefers the treatment which regards knowledge as a kind of unveiling (inkişâf) as he adopts the view that it is diffucult to make an exact definiton of knowledge that consists of genre and difference. In this regard, firstly we will deal al-Ghazalî's treatment of abstract soul briefly and after then will provide justifications for claims in question in the context of knowledge and universals.
doi:10.20486/imad.434589 fatcat:b77sg7ivqbefjg52jvhgl5u2ku