The Crown Army in the political disputes and discords in the first years of war in Ukraine (1648-1649)
Armia koronna Rzeczypospolitej w sporach i rozgrywkach politycznych pierwszych lat wojny na Ukrainie (1648-1649)

Eugeniusz Janas
2015 Res Historica  
Armia koronna Rzeczypospolitej w sporach i rozgrywkach politycznych pierwszych lat wojny na Ukrainie (1648)(1649) The Crown Army in the political disputes and discords in the first years of war in Ukraine (1648Ukraine ( -1649 STRESzCzEnIE: Wydarzenia pierwszych lat wojny na Ukrainie wyraźnie wskazują na wzrost zaangażowania armii w życie publiczne państwa. Tendencję taką uznać trzeba w znacznym stopniu za nowe i bezprecedensowe zjawisko życia politycznego Rzeczypospolitej widoczne od chwili
more » ... chu powstania Chmielnickiego przynajmniej do lat 70. XVII stulecia. Taki stan rzeczy wynikał, jak można sądzić, z dwóch głównych powodów -dążeń niektórych grup i przedstawicieli elity władzy, w licznych wypadkach zresztą obecnych równocześnie w kręgu starszyzny wojskowej, do ugruntowania wpływów i roli politycznej poprzez sterowanie bądź manipulowanie armią, jednym jeszcze instrumentem zdobywania owych wpływów oraz postawy szerszego środowiska szlacheckich żołnierzy widzących w sobie nie tylko zbrojne ramię państwa, ale i jego pełnoprawnych obywateli uprawnionych jak cała szlachta do współdecydowania we wszelkich sprawach Rzeczypospolitej. Tendencję taką dostrzegamy już podczas bezkrólewia i elekcji 1648 r. (np. w czasie lwowskiego koła generalnego wojska we wrześniu, dokonującego nielegalnego w gruncie rzeczy, chociaż zaaprobowanego potem wyboru wodza naczelnego),ale decydującego wpływu na obiór nowego władcy armia jednak nie uzyskała. W następnych miesiącach i latach o kontrolę nad wojskiem rywalizował monarcha, dwór, kluczowi senatorowie, wodzowie i inni ludzie z kręgu starszyzny i magnackiej elity. W konsekwencji postępowało upolitycznienie wojska. Narastał równocześnie krytyczny stosunek środowiska żołnierskiego do państwa (monarchy, dworu, sejmu) wywoływany w głównej mierze narastającą w warunkach wojny destrukcją aparatu skarbowo-wojskowego Rzeczypospolitej. W armii coraz częściej pojawiały się buntownicze nastroje spowodowane głównie czynnikami ekonomicznymi. Kształtujący się od 1648 r. do pewnego stopnia nowy esprit de corps wojska inspirował żołnierzy do żądań zmian polityki państwa, w tym przyznaniu armii uprawnień dotychczas nie występujących. Umacniały i utrwalały się zarazem formy organizacji samorządowej wojska (koła wojskowe), krystalizował się trwalszy program wyrażający aspiracje żołnie-2 J. Wimmer, Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1965, s. 41-51; D. Kupisz, Wojska powiatowe samorządów Małopolski i Rusi Czerwonej w latach 1572-1717, Lublin 2008, s. 244-256; zob. także A. Borowiak, Wojska powiatowe przed kampanią piławiecką w 1648 roku, w: Studia nad staropolską sztuką wojenną, t. II, red. Z. Hundert, Oświęcim 2013, s. 151-160 3 S. Kaliński do Ł. K. Miaskowskiego, Bar 25 VI 1648, Szajnocha, op. cit., t. I, s. 352-353; Wiadomości z Ukrainy. bmd, Rus. 31, s. 29-30; Kopia listu z Baru, bmd, Rus. 41, s. 223-224; J. Dzik do J. Szornela, Szarogród 10 VII 1648, Dokumenty ob osvoboditielnoj vojnie ukrainskogo naroda 1648-1654, Kijev 1965 (dalej DOW), s. 73-74. 4 Fragment anonimowego listu z 7 VII 1648 w: Jakuba Michałowskiego, wojskiego lubelskiego a później kasztelana bieckiego księga pamiętnicza z dawnego rękopisma będącego własnością Ludwika hr. Morsztyna, wyd. A. Z. Helcel, Kraków 1864, s. 73 (dalej Michałowski). 5 M. Ostroróg do J. Ossolińskiego, Lwów 26 V 1648, Szajnocha, op. cit., t. II, s. 323; A. Kisiel do M. Łubieńskiego, Huszcza 7 VI 1648, Tamże, s. 337-340.
doi:10.17951/rh.2014.0.61 fatcat:skz7zfsyene2nbfx4rrl7gieba