Polskie realia w kolędach i pastorałkach XVII i XVIII wieku (na materiale tzw. Kantyczek karmelitańskich)

Maria Borejszo
2014 Poznańskie Studia Polonistyczne Seria Językoznawcza  
Polskie realia w kolędach i pastorałkach XVII i XVIII wieku (na materiale tzw. Kantyczek karmelitańskich) Najstarsze zachowane polskie kolędy pochodzą z czasów średniowiecza 1 . Bujny rozkwit rodzimej twórczości kolędowej przypada jednak dopiero na wieki późniejsze, głównie na XVII i XVIII stulecie. W tym czasie powstaje wiele oryginalnych tekstów kolędowych wpisujących się w nurt polskiej tradycji pieśni szlacheckich i ludowych. Momentem niezwykle istotnym w dziejach polskich kolęd było
more » ... h kolęd było wydanie w roku 1630 w krakowskiej drukarni Marcina Filipowskiego Symfonii anielskich abo kolędy mieszkańcom ziemskim od muzyki niebieskiej wdzięcznym okrzykiem na dzień Narodzenia Pańskiego zaśpiewanych Jana Żabczyca. Zamieszczone w wymienionym wyżej zbiorze pieśni (36 utworów) przełamują ostatecznie konwencję obowiązującą we wcześniejszej twórczości kolędowej, opartej w znacznym stopniu na przekazie ewangelicznym i tradycjach melodycznych kościelnych hymnów czy chorałów, wprowadzając do liryki religijnej motywy świeckie o bardzo zróżnicowanej i bogatej tematyce. Są to głównie obrazki z życia pasterzy, dobrze osadzone w polskich realiach, podane w lekkiej, konwersacyjnej, czasem nawet humorystycznej formie, według schematów rytmicznych i stroficznych pieśni należących do nurtu szlachecko--mieszczańskiego 2 . 1 Najstarszą polską kolędą jest, odnaleziona przez Aleksandra Brücknera, pieśń Zdrow bądź, krolu anjelski, zapisana w roku 1424. Została ona przetłumaczona z języka czeskiego. Zob. Kolędy polskie. Średniowiecze i wiek XVI, pod red. J. Nowaka-Dłużewskiego, t. I-II, Warszawa 1966; M. Bobowski, Polskie pieśni katolickie: od najdawniejszych czasów do końca XVI wieku, Kraków 1893. 2 Zob. J. Krzyżanowski, U kolebki pastorałek, w: J. Krzyżanowski, Paralele. Studia porównawcze z pogranicza literatury i folkloru, Warszawa 1977, s. 320-327; J. Prosnak, O melodiach 12 Maria Borejszo Jednym z najobszerniejszych i najciekawszych rękopiśmiennych zbiorów polskich pieśni kolędowych XVII i XVIII wieku są tzw. Kantyczki karmelitańskie, wydane w roku 1980 przez Barbarę Krzyżaniak 3 . Ten niezwykle cenny dla dziejów polskich kolęd zabytek spisywano sukcesywnie przez kilka dziesięcioleci XVIII wieku na potrzeby zgromadzenia zakonnego krakowskich karmelitanek. W przygotowanym do druku wydaniu zamieszczono 357 tekstów pieśni kolędowych. Przy 78 utworach dopisano melodie (notację muzyczną), natomiast przy kolejnych 14 zaznaczono jedynie, na jaką melodię należy je śpiewać, wpisując incipity popularnych w XVIII wieku świeckich pieśni 4 . Zamieszczone w zbiorze teksty reprezentują różne nurty polskiej kolędy -od wykorzystywanych w liturgii mszalnej kolęd hymnicznych, po zbliżone do świeckich pieśni utwory pastorałkowe, które wykonywano w klasztornym refektarzu lub podczas bogatej obrzędowości świąteczno-noworocznej, związanej zarówno z tradycjami chrześcijańskimi, jak i z prastarymi zwyczajami ludowymi sięgającymi swymi korzeniami jeszcze czasów przedchrześcijańskich (np. kolędy winszujące) 5 . Ewangelie kanoniczne podają bardzo niewiele informacji o narodzinach i wczesnodziecięcych latach życia Jezusa 6 . Powstały niedosyt, w pewnym przykolęd polskich, w: Kolędy i pastorałki, pod red. M. Masłowskiej, [Warszawa] 1956, s. 35-61; B. Krzyżaniak, Kantyczki z rękopisów karmelitańskich (XVII/XVIII w.), Kraków 1977, s. 28-40; M. Borejszo, Geneza i dzieje polskich kolęd, w: M. Borejszo, Boże Narodzenie w polskiej kulturze, Poznań 1996, s. 53-84. 3 Zob. Kantyczki karmelitańskie. Rękopis z XVIII wieku, przygotowała do wydania B. Krzyżaniak, Kraków 1980, ss. 419. 4 Barbara Krzyżaniak zaznacza, że numeracja pieśni w rękopisie, zachowana w wydaniu, nie pokrywa się z rzeczywistą liczbą tekstów, których jest o 21 mniej, niż wskazuje na to numer ostatniej z zapisanych w zbiorze kolęd. Przyczyną tego są uszkodzenia i brak stron w rękopisie oraz pomyłki skryptorów w liczbowaniu kolejnych pieśni. Podaję za: Kantyczki karmelitańskie..., s. 365. 5 Jeden z rękopisów karmelitańskich, stanowiący obecnie własność Biblioteki Jagiellońskiej (BJ 3640), wydziela kolędy związane z liturgią od pozostałych pieśni o charakterze bardziej swobodnym, np. jasełkowym, adoracyjnym, kołysankowym, pastorałkowym. Podaję za: ibidem, s. 369. 6 Najwięcej informacji dotyczących narodzin Jezusa podaje św. Łukasz: "W owym czasie wyszło rozporządzenie Cezara Augusta, żeby przeprowadzić spis ludności w całym państwie. Pierwszy ten spis odbył się wówczas, gdy wielkorządcą Syrii był Kwiryniusz. Wybierali się więc wszyscy, aby się dać zapisać, każdy do swego miasta. Udał się także Józef z Galilei, z miasta Nazaret, do Judei, do miasta Dawidowego, zwanego Betlejem, ponieważ pochodził z domu i rodu Dawida, żeby się dać zapisać z poślubioną sobie Maryją, która była brzemienna. Kiedy tam przebywali, nadszedł dla Maryi czas rozwiązania. Porodziła swego pierworodnego Syna, owinęła Go w pieluszki i położyła w żłobie, gdyż nie było dla nich miejsca w gospodzie. W tej samej okolicy przebywali w polu pasterze i trzymali straż nocną nad swoją trzodą. Naraz stanął przy nich anioł Pański i chwała Pańska zewsząd ich oświeciła, tak że bardzo się przestraszyli. 13 Polskie realia w kolędach i pastorałkach XVII i XVIII wieku najmniej stopniu, zaspokajała przez wieki twórczość apokryficzna, obejmująca m.in. tzw. ewangelie dzieciństwa, a także literatura popularna, ludowa, przeznaczona dla osób świeckich chcących pogłębić informacje dotyczące wydarzeń betlejemskich, które miały fundamentalne znaczenie dla całego chrześcijaństwa 7 . Liryka religijna, tworzona na użytek liturgii kościelnej, w czasach średniowiecza i renesansu na ogół pozostawała wierna przekazom ewangelicznym, zachowując poważny charakter i hieratyczną formę tekstów, pisanych najpierw w języku łacińskim, potem zaś także w językach narodowych. Świadczą o tym zachowane do czasów współczesnych zbiory pieśni kościelnych sięgające na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej XV i XVI wieku. Zmiana obowiązującej konwencji literackiej i muzycznej nastąpiła dopiero na przełomie XVI i XVII wieku. Polegała ona głównie na wprowadzaniu do poważnych pieśni kościelnych, opartych na przekazach ewangelicznych, nowych świeckich wątków, przejętych m.in. z tradycji ludowych. Tendencja ta w pierwszej kolejności przeniknęła do liryki religijnej o tematyce bożonarodzeniowej, a więc do kolęd, które dość wcześnie zaczęły przedstawiać narodziny i dzieciństwo Jezusa w sposób bardzo realistyczny i ludzki, bliski doświadczeniom ówczesnych twórców i odbiorców. Autorzy pastorałek, wywodzący się prawdopodobnie z niższych warstw społecznych, chcąc przybliżyć opisywane realia odbiorcom, bardzo chętnie polonizowali temat. Miejsce akcji zazwyczaj przenoszono do Polski, w czasy sobie współczesne. Pasterzom nadawano pol-Lecz anioł rzekł do nich: «Nie bójcie się! Oto zwiastuję wam radość wielką, która będzie udziałem całego narodu: dziś w mieście Dawida narodził się wam Zbawiciel, którym jest Mesjasz, Pan. A to będzie znakiem dla was: znajdziecie Niemowlę, owinięte w pieluszki i leżące w żłobie». I nagle przyłączyło się do anioła mnóstwo zastępów niebieskich, które wielbiły Boga słowami: «Chwała Bogu na wysokościach, a na ziemi pokój ludziom Jego upodobania». Gdy aniołowie odeszli od nich do nieba, pasterze mówili nawzajem do siebie: «Pójdźmy do Betlejem i zobaczmy, co się tam zdarzyło i o czym nam Pan oznajmił». Udali się też z pośpiechem i znaleźli Maryję, Józefa i Niemowlę, leżące w żłobie. Gdy Je ujrzeli, opowiedzieli o tym, co im zostało objawione o tym Dziecięciu. A wszyscy, którzy to słyszeli, dziwili się temu, co im pasterze opowiadali. Lecz Maryja zachowywała wszystkie te sprawy i rozważała je w swoim sercu.
doi:10.14746/pspsj.2014.21.1.1 fatcat:wnlx4fwcdfdu5d5zik4xp3po6e