Cátia Antunes, Globalisation in the early modern period. The economic relationship between Amsterdam and Lisbon, 1640-1705

Clé Lesger
2005 Tijdschrift voor Sociale en Economische Geschiedenis  
Cátia Antunes, Globalisation in the early modern period. The economic relationship between Amsterdam and Lisbon, 1640-1705 (Amsterdam: Aksant, 2003 238 p. isbn 905260164X. Tevens verschenen als proefschrift aan de Universiteit Leiden 2003. Het proefschrift van Cátia Antunes is traditioneel en ongebruikelijk tegelijkertijd. Het traditionele deel -de case study -betreft een onderzoek naar de economische relaties tussen Amsterdam en Lissabon in de tweede helft van de zeventiende eeuw. Dit deel van
more » ... het boek opent met hoofdstuk 3 waarin kort aandacht wordt geschonken aan de demografische ontwikkelingen, de morfologie, sociaal-economische structuur en het bestuur in beide steden. Duidelijk wordt dat Amsterdam en Lissabon een aantal typerende kenmerken vertonen van haven-en handelssteden in Europa en derhalve ook op elkaar lijken. Het belangrijkste verschil tussen de steden is uiteraard de aanwezigheid van een hof en omvangrijk bestuursapparaat in Lissabon en het ontbreken daarvan in Amsterdam. De daarop volgende hoofdstukken sluiten nauwer aan bij de thematiek van de case study en behandelen de stroom van goederen, kapitaal en mensen tussen beide steden. Door de beperkingen van het vroegmoderne bronnenmateriaal -kapitaalstromen zijn slecht gedocumenteerd -en de aard van de relatie tussen Amsterdam en Lissabonomvangrijke migratiestromen ontbreken -krijgen de handelsbetrekkingen relatief veel aandacht. Die handelsbetrekkingen worden beschreven in termen van netwerken met een steeds grotere reikwijdte: hinterland, Europees en intercontinentaal. De conclusie van hoofdstuk 4 is dat beide steden niet in staat waren elkaars netwerken te domineren en daarom een langdurige bilaterale relatie aangingen die tot beider voordeel strekte. In hoofdstuk 5 volgt dan een uitvoerige behandeling van de routes en handelsproducten waarbij de auteur veel gebruik maakt van het notarieel archief van Amsterdam. Haar conclusies sluiten aan bij wat we al weten over deze tak van handel: oorlogstuig, scheepsbouwmaterialen en graan worden zuidwaarts verscheept en zout, wijn, zuidvruchten, olijfolie en producten uit de Portugese (handels)kolonies in Amerika en Azië (tabak, verfhout, suiker en diamant) noordwaarts. In hoofdstuk 6 worden de actoren geïntroduceerd, waarbij naar analogie met de distributienetwerken een onderscheid wordt gemaakt tussen bilateral merchants, European traders en global players. Onder die laatste groep worden -ten onrechte -ook assuradeurs geschaard die schepen en lading in de Braziliëhandel verzekeren en tevens beleggers in aandelen van de voc. Ook de Portugees-joodse kooplieden komen hier aan bod. De case study wordt afgesloten met een omvangrijk hoofdstuk over de diplomatieke betrekkingen tussen de Republiek en Portugal. Handelsbelangen en de koloniale ambities van de Republiek in Brazilië krijgen daarbij uiteraard veel aandacht. Het ongebruikelijke aan deze traditionele handelsgeschiedenis is het theoretische kader waarin deze wordt geplaatst. Antunes evalueert het werk van lieden als Braudel, Wallerstein en Frank, maar kiest uiteindelijk voor het door Held, McGraw, Goldblatt en Perraton opgestelde model van historische globaliseringsfasen (Global Transformations. Politics, Economics and Culture, Cambridge: Polity Press, 1999). Deze auteurs onderscheiden vier typen van historical globalisation namelijk thin globalisation in de Middeleeuwen, expansive globalisation in de Vroegmoderne Tijd, thick globalisation in de negentiende eeuw en diffused globalisation in de twintigste eeuw. Het voert te ver hun model uitvoerig te behandelen, maar de fase van expansive globalisation, waarin Antunes haar studie plaatst, wordt gekenmerkt door uitgestrekte netwerken (Europese expansie!) met een grote impact maar de omloopsnelheid binnen deze netwerken en Recensies » 157
doi:10.18352/tseg.775 fatcat:x47tz4bftnhqjk4qe5fu37sfpi